Конституциялық орган
Конституция және қолданыстағы құқық: ұғымның конституциялық мәні
Қазақстан Республикасының Конституциясында «қолданыстағы құқық» ұғымына жалпы түсінік беріледі. Бұл ұғым өзге нормативтік құқықтық актілерде сирек ұшырасады, сондықтан оны конституциялық деңгейде түсіндіру қажеттілігі туындайды.
Конституциялық Кеңестің түсіндірмесі
Конституциялық Кеңес 4-баптың 1-тармағына сүйене отырып, қолданыстағы құқық ретінде: Конституцияның күшін жоймаған нормаларын, халықаралық міндеттемелерді бұзбайтын қағидаларды, сондай-ақ осы бапта аталған өзге де нормативтік құқықтық актілер мен халықаралық міндеттемелерді түсіндіреді.
Бұрын қабылданған актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізілсе немесе жаңа актілер қабылданса, олардың нормалары қолданыстағы құқық құрамына қосылады; күші жойылғандары құрамнан шығарылады. Жаңа нормалар заңның кері күші туралы қағиданы сақтай отырып күшіне енуі тиіс.
Ұғымның тереңдігі
Қолданыстағы құқықты тек «нормалар жиынтығы» ретінде ғана түсіну жеткіліксіз. Конституциялық мағынада бұл ұғымға Конституцияның бүкіл мазмұны кіреді: құқық нормаларымен қатар құқықтық идеялар, қағидалар мен принциптер де мемлекет пен қоғам өмірінде үстем бағдар болуы тиіс.
Демек, заңдар мен өзге актілер Конституцияның жекелеген баптарына ғана емес, Конституция білдіретін тұтас конституциялық идеяға сай келуі қажет.
Конституциядан туындайтын негізгі санаттар
Конституция тек ережелерді бекітумен шектелмейді: ол құқықтық кеңістікке, институттарға және жауапкершілік тетіктеріне қатысты бірқатар өзіне тән санаттарды қалыптастырады. Төменде сол санаттардың мазмұны жүйеленіп берілді.
Конституциялық кеңістік
Конституция мемлекеттің негізгі заңы ретінде республиканың бүкіл аумағында қолданылады. Құрлық, су, әуе кеңістігі және жер қойнауы — Конституцияның пәрмені жүретін аумақ. 4-баптың 2-тармағындағы «тікелей қолданылуы» қағидасы осы аумақтың конституциялық кеңістік екенін білдіреді.
Конституциялық заңдылық
Конституциялық кеңістікте Конституцияның нормалары, идеялары мен принциптерін мемлекеттің органдары, ұйымдар, лауазымды тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер, азаматтар және басқа субъектілер орындауы — конституциялық заңдылықтың көрінісі.
Конституцияда Парламенттің Конституциялық Кеңестің конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын тыңдайтыны көрсетіледі. Сонымен бірге «заңдылық» ұғымы прокуратураның қадағалау өкілеттіктерімен байланыста қолданылады.
Конституциялық тәртіп (режим)
Конституциялық заңдылықтың негізінде мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктердің ұйымдасуы және қызмет ету тәртібі қалыптасады. Мысалы, қоғамдық және мемлекеттік институттардың бірігіп кетуіне, мемлекеттік органдарда саяси партия ұйымдарын құруға жол берілмейді.
Сондай-ақ қоғамдық бірлестіктердің мемлекеттік істерге заңсыз араласуына, мемлекеттің бірлестіктердің ішкі ісіне араласуына, қоғамдық бірлестіктерге мемлекеттік функция жүктеуге және оларды мемлекеттік қаржыландыруға жол берілмейді.
Конституциялық бастама
Конституцияны өзгерту мен толықтыру тәртібі арнайы белгіленген. Конституциялық бастама — Конституцияға түзетулер енгізуге бағытталған құқықтық идеяларды ұсыну және оларды іске қосатын белсенді әрекет.
Мәтіндегі логикаға сәйкес, бұл бастаманы халыққа немесе Парламентке үндеу жолдау арқылы жүзеге асыра алатын негізгі субъект ретінде Президенттің рөлі айрықша көрсетіледі.
Конституциялық мәртебе
Конституция халықтың, Президенттің, депутаттардың, өкілетті органдардың, азаматтардың, судьялардың, шетел азаматтарының және азаматтығы жоқ адамдардың мәртебесін айқындайды.
- Халық — мемлекеттік биліктің бірден-бір қайнар көзі және оны тікелей не өкілдік арқылы жүзеге асырады.
- Президент мәртебесі мемлекеттік билік жүйесіндегі орны мен Конституцияда бекітілген өкілеттіктерінен көрінеді.
- Азамат мәртебесі негізгі құқықтары, бостандықтары және міндеттері арқылы сипатталады.
Конституциялық органдар және конституциялық өкілеттік
Мемлекет тетігінің негізгі құраушылары Конституцияда тікелей бекітіледі. Оларды ажыратудың басты өлшемі — мемлекеттік билікті тармақтарға бөлу принципі. Конституциялық органдардың құзыреті Конституциямен айқындалғандықтан, мұндай өкілеттіктер конституциялық өкілеттіктер болып табылады.
Конституция Президенттің, Парламенттің (оның Палаталарының), Үкіметтің, Конституциялық Кеңестің, Жоғарғы Соттың, прокуратураның және жергілікті мемлекеттік басқару органдарының конституциялық өкілеттіктерін белгілейді.
Конституциялық іс жүргізу
Конституциялық іс жүргізу белгілі бір конституциялық рәсімдер мен шешімдер қабылдау тәртібін қамтиды. Мәтінде бұл ұғым, мысалы, Президенттің өз міндеттерін атқаруға қабілетсіз болуы жағдайында өкілеттікті мерзімінен бұрын тоқтатуға байланысты рәсімдермен байланыстырылған.
Сонымен қатар ол Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу, Президенттің заңға қол қоюы, конституциялық және жай заңдарды қабылдау сияқты өзге де конституциялық маңызы бар әрекеттердің рәсімдік қырын сипаттайды.
Конституциялық шектеулер
Конституция белгілі бір шектеулерді әртүрлі субъектілерге қатысты қарастырады: азаматтарға, шетел азаматтарына, олардың бірлестіктеріне, мемлекеттік органдарға және мемлекеттік лауазымды адамдарға.
Конституциялық жауапкершілік
Конституциялық жауапкершілік — саяси-құқықтық сипаты бар ерекше жауапкершілік түрі. Ол конституциялық құқық бұзушылықтарға қарсы бағытталады және жоғары билік субъектілеріне қатысты қолданылуы мүмкін.
Нысандары ретінде Конституцияға қайшы актілерді өзгерту, қызметтен босату, Үкіметті тарату, сайлау немесе референдум қорытындыларын заңсыз деп тану, органдар мен лауазымды тұлғалардың әрекеттерін ресми түрде заңсыз деп тану сияқты санкциялар аталады.
Конституциялық принциптер және конституциялық құрылыс
Конституциялық-құқықтық реттеудің мазмұнын айқындайтын негіз — Конституцияда бекітілген принциптер. Олар Конституцияны дамытуға бағытталған нормативтік-құқықтық актілердің де мазмұнын белгілейді.
Конституциялық құрылыс — Конституция және өзге конституциялық-құқықтық актілермен белгіленетін әрі қорғалатын саяси, экономикалық және әлеуметтік қатынастар жүйесі. Ол халықтық және мемлекеттік егемендік, билікті бөлу, аумақтық тұтастық, президенттік басқару нысаны, мемлекеттік құрылымның біртұтастығы және негізгі құқықтар мен бостандықтардың қорғалуы сияқты белгілермен сипатталады.
Негізгі құқықтар мен бостандықтар
Адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары — негізгі әрі біртұтас жүйе. Олар қоғамдық өмірдің барлық саласын құқықтық реттеудің іргетасы ретінде қызмет етеді.
Конституциялық міндеттер
Конституциялық міндеттер — Конституция белгілейтін мінез-құлық талабы. Кейбір міндеттер тек Қазақстан Республикасының азаматтарына ғана жүктеледі (мысалы, Отанды қорғау).
Бұл санаттар тек теориялық ұғымдар емес: олар Конституция мен заңдардың, сондай-ақ өзге нормативтік-құқықтық актілердің өзара байланысын түсінудің практикалық негізін құрайды.
Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар: ерекше тәртіп және тұрақтылық
Ерекше тәртіптің логикасы
Конституция — құқықтық жүйенің өзегі болғандықтан, оған өзгерістер мен толықтырулар енгізудің тәртібі де ерекше белгіленеді. Мәтінде 53-бапқа сүйене отырып, Парламент Палаталардың бірлескен отырысында Президенттің ұсынысы бойынша Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетіні және конституциялық заңдар қабылдайтыны айтылған.
- Президент ұсыныс енгізеді.
- Бұл ұсыныс Конституцияға өзгеріс пен толықтыру ретінде сипатталады.
- Өзгеріс пен толықтыру жай ғана конституциялық заң қабылдау жолымен теңестірілмейді.
Заң шығарушылық бастама және «заң актілері» ұғымы
Мәтінде заң шығарушылық бастама құқы депутаттар мен Үкіметке берілетіні, ал оның мазмұны — Парламентке заң жобасын ресми түрде енгізу екені айтылады. Сонымен қатар «заң актілері» термині Конституцияда кей жағдайларда жай заңдардың синонимі ретінде қолданылатыны көрсетіледі.
Осы талдаудан мына тұжырым жасалады: Конституцияны «заң актілерінің» қатарында қарастыру заң шығарушылық бастама институтының мәнін өзгертіп жіберуі мүмкін. Ал Президенттің Конституцияға түзету енгізу туралы құқы — ерекше конституциялық бастама ретінде түсіндіріледі.
Тұрақтылық қағидасы: екі бағыттағы сақтық
1) Жиі өзгертуге ұмтылмау
Конституцияға кез келген сын немесе жеке қағидаларға қатысты пікір айырмасы асығыс түзету енгізуге негіз болмауы тиіс. Тұрақтылық — конституциялық қағидалардың беделі мен болжамдылығын сақтайды.
2) Тарихи мәтінді қорғау
Конституция тарихи әрі мәдени-құқықтық құндылық ретінде белгілі бір дәуірдің сипатын сақтайды. Мәтінде кей түзетулерді Конституцияның өзіне енгізбей, қосымша шешім ретінде сақтау идеясы да айтылады.
Конституция мен заңдардың арақатынасы
Конституциялық және жай заңдар Конституцияның негізінде және оны орындау үшін қабылдануы тиіс. Заң жобалары Конституцияның идеялары, принциптері және нормаларымен тұрақты салыстырылып, қатаң сақталған жағдайда ғана Конституцияның тікелей қолданылуы және конституциялық заңдылықтың үстемдігі туралы толық айтуға болады.
Президенттің заң шығарушылық өкілеттігі туралы мәселе
Мәтінде Конституцияның 53-бабының 4-тармағына сәйкес, Президентке белгілі бір мерзімге заң шығару өкілеттігін беру мүмкіндігі қарастырылады. Мұнда заң шығару өкілеттігі кең мағынада үш бағытты қамтуы ықтимал деп түсіндіріледі:
- Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы шешім қабылдау.
- Конституциялық заңдар қабылдау.
- Жай заңдар қабылдау.
Сонымен бірге мәтінде маңызды шектеу ойы айтылады: Парламенттің өзі Конституция бойынша иеленбейтін өкілеттікті Президентке бере алмайды. Осыдан Президентке берілетін өкілеттік ауқымы Конституцияның өз логикасымен шектелуі тиіс деген қорытынды туындайды.
Берілген мәтін осы жерде үзіліп аяқталады және келесі ойды (45-баптың 2-тармағы контексінде) жалғастыруды талап етеді.