Зерттеудің құрылысы
Кіріспе
Тіл мен халық — біртұтас. Тіл арқылы ұлт болмысы, дүниетаным мен құндылықтар айқындалады. Халқымыздың ұлттық санасын, сапалық белгілерін танытатын әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мінез-құлық пен рухани қасиеттер тілдік танымда тікелей көрініс табады.
Осы тұрғыдан алғанда, фразеологизмдер — ана тіліміздің бейнелі әрі мәнерлі қабатын құрайтын, күрделі құрылымы мен мағыналық тереңдігі бар тілдік бірліктер. Олар ұлттық нақышымен ерекшеленіп, сөйлеу тілінде де, жазба тілде де кең қолданылатын негізгі «құрылыс материалы» қызметін атқарады. Фразеологиялық тіркестердің басым бөлігі алғаш халықтың ауызекі сөйлеу тәжірибесінде қалыптасқандықтан, өмірдің сан алуан саласын қамтып, ішкі мазмұны жағынан аса бай болып келеді.
Зерттеудің өзектілігі
Қазақ халқы даналықты ықшам әрі дәл жеткізуді дәстүрге айналдырған. Сол себепті образдылығы мен экспрессивті-эмоционалды реңкі басым фразеологизмдер ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып жетті. Тіл ғасырлар бойы қалыптасқан халық қазынасы болғандықтан, фразеологизмдерді танып-білмей тіл байлығын толық түсіну мүмкін емес.
Мәселенің түйіні
Қазақ тілінде есім мәнді фразеологизмдер, соның ішінде сын есім компонентті фразеологизмдер түрлі мақсатта қолданылады. Алайда олар арнайы, дербес зерттеу нысаны ретінде жүйелі түрде қарастырылмаған. Сондықтан олардың морфологиялық құрылымын, синтаксистік қызметін, семантикалық категориясын анықтап, мағыналық тұрғыдан топтастыру — бүгінгі күннің талабы.
Зерттеудің нысаны
Зерттеу нысаны — қазақ тіліндегі сын есім компонентті фразеологизмдер, олардың семантикасы және мағыналық-тақырыптық топтары.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Мақсат — сын есім компонентті фразеологизмдердің грамматикалық және лексика-семантикалық сипатын ашу.
- Фразеологизмдерді мағына белгісі тұрғысынан талдау.
- Есімді фразеологизмдерді күрделі сөздерден ажырату мәселесін саралау.
- Сын есім компонентті фразеологизмдерді лексика-семантикалық топтарға жіктеп, әр топқа сипаттама беру.
Зерттеу материалдары
Материалдар І. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен» (1977), он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен» (1974–1986), сондай-ақ көркем әдебиет, халық ауыз әдебиеті туындылары және баспасөз материалдарынан жинақталды.
Зерттеудің жаңалығы
Жаңалық — қазақ тіліндегі сын есім компонентті фразеологизмдердің жеке зерттеу нысаны ретінде қарастырылуымен байланысты. Зерттеу барысында:
Құрамдық талдау
Компоненттік құрамы сараланды.
Семантикалық жіктеу
Көпмағыналылық, синоним, антоним құбылыстары ажыратылды.
Тақырыптық топтау
Мағыналық-тақырыптық тұрғыдан жүйеленді.
Теориялық және практикалық маңызы
Зерттеу нәтижелері фразеологизмдерді сөз табына қатысты жіктеуге, олардың семантикалық категориялары мен мағыналық топтарын айқындауға көмектеседі. Сонымен бірге алынған тұжырымдарды қазақ тіл білімінің лексикология, фразеология және грамматика салалары бойынша практикалық сабақтарда пайдалануға болады.
Зерттеу әдістері
Алға қойылған мақсат-міндеттерді шешу үшін сипаттамалы және семантикалық-структуралық әдістер қолданылды. Осы әдістер арқылы сын есім компонентті фразеологизмдер мағыналық топтарға ажыратылды.
Методологиялық және теориялық негіз
Зерттеудің ғылыми негізі ретінде қазақ тіл біліміндегі К. Аханов, С. Аманжолов, Х. Қожахметова, І. Кеңесбаев, С. Сәтенова, Ә. Болғанбаев, Б. Қалиев, Г. Смағұлова сияқты ғалымдардың еңбектері мен тұжырымдары басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының құрылымы
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Сонымен қатар сілтемелер беріліп, пайдаланылған әдебиеттер мен мысалдар алынған көркем шығармалардың тізімі ұсынылады. Курстық жұмыстың жалпы көлемі — 53 бет.
Назар аударатын тұстар
- Сын есім компонентінің фразеологизм құрамындағы қызметі жүйелі қарастырылады.
- Мағыналық жіктеу арқылы тілдік бірліктердің қолданым өрісі кеңінен ашылады.