Салауаттанудың рөлі

Салауатты өмір салтын қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздері

Салауаттану — жеке тұлғаның, қоғамның және табиғаттың денсаулығын тұтас қарастыратын ғылым. Адам денсаулығы денелік, психологиялық, имандылық-адамгершілік және әлеуметтік құрамдастардың өзара байланысы мен үйлесімді әрекеті арқылы қалыптасады. Бұл құрамдастардың әрқайсысы бір мезетте әсер етуші де, жауап беруші де бола алады.

Салауаттанудың пайда болу логикасы

Әлеуметтік себептерден туындайтын аурулардың артуы және адамның әлеуметтік табиғаты мен биологиялық мәні арасындағы қайшылықтардың күшеюі салауаттанудың қалыптасуын заңды құбылысқа айналдырды.

Ғылымның рөлі

Салауаттану адамның ішкі биологиялық табиғаты мен тірі және өлі табиғат ортасының өзара әсерін сапалық тұрғыдан жақсартуға, кикілжің көздерін азайтуға және денсаулықты сақтаудың ұстанымдары мен тетіктерін түсіндіруге бағытталады.

Нысаны, пәні және зерттеу аясы

Салауаттанудың нысаны бірнеше деңгейде қарастырылады: біріншіден — дені сау адам; екіншіден — оны қоршаған орта және денсаулыққа әсер ететін факторлар; үшіншіден — аурудың пайда болу себептері, ағзаның сау күйге қайта оралу және қорғану-бейімделу тетіктері; төртіншіден — сақтандыру мен сауықтыру шаралары. Зерттеу пәні — адам.

Қамтылатын бағыттар

Анатомия және физиология

Ағзаның құрылымы, қызметі және сыртқы ортаға жауап беруі.

Бейімделу және қорғану

Тосқауылдар, қалпына келу, тұрақтылық тетіктері.

Экология және антропология

Адам–орта өзара байланысы, табиғи және әлеуметтік ықпал.

Этика және эстетика

Құндылықтар мен мінез-құлық өлшемдерінің денсаулыққа әсері.

Денсаулыққа әсер ететін факторлар

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) сарапшыларының дерегі бойынша халық денсаулығының 49–53%-ы өмір салтына, 17–20%-ы қоршаған ортаға, 18–22%-ы тұқым қуалауға, ал 8–10%-ы ғана денсаулық сақтау жүйесіне тәуелді.

Өмір салты

•Гиподинамия (қимыл-қозғалыстың азаюы)
•Артық салмақ
•Жүйесіз және теңгерімсіз тамақтану
•Зиянды әдеттер (темекі, алкоголь, есірткі және т.б.)

Қоршаған орта

•Уытты заттармен ластану
•Аймақтың экологиялық ерекшеліктері
•Климаттық-географиялық ықпал

Психоәлеуметтік қысым

•Өндірістік және тұрмыстық күйзеліс
•Кикілжіңдер
•Эмоциялық қажу

Салауатты өмір салтын қалыптастырудың негізгі бағыттары

Салауаттану денсаулықты сақтап, нығайтудың нақты амалдарын түсіндіреді. Салауатты өмір салтын қалыптастыру мына бағыттарды қамтиды:

Күнделікті дағдылар

•Жеке және қоғамдық гигиена
•Күн тәртібін тиімді ұйымдастыру
•Дұрыс әрі уақтылы тамақтану
•Жағымды эмоцияларды қолдау

Алдын алу және қорғаныс

•Жұқпалы аурулардың алдын алу
•Жарақаттанудан, уланудан сақтану
•Тән ауруларының профилактикасы
•Зиянды әдеттерден бас тарту

Қимыл белсенділігі

Дене шынықтыру, гиподинамиямен жүйелі күрес.

Шынығу

Су, ауа, күн сәулесі сияқты табиғи факторларды тиімді қолдану.

Психогигиена

Психопрофилактика, күйзеліс пен кикілжіңді басқару.

Қосымша маңызды салалар: жыныс гигиенасы, экология және денсаулықтың өзара байланысы.

Мақсаты мен міндеттері

Салауаттанудың негізгі мақсаты — әрбір адамның және тұтастай қоғамның денсаулығын қамтамасыз ету. Ал салауатты өмір салтын қалыптастырудың басты мақсаты — балалар мен жастарда жас ерекшелігіне, құндылық бағдарларына және имандылық-еріктілік қасиеттеріне сай салауатты өмір салты туралы түсінік, дағды және уәж қалыптастыру.

Нақты міндеттер

Салауатты өмір салтының әдістерін үйрету.
Өз денсаулығына қоғамдық игілік әрі рухани құндылық ретінде жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу.
Негізгі гигиеналық дағдыларды қалыптастыру.
Қазіргі заман аурулары және олардың алдын алу шараларымен таныстыру.

Денсаулық деген не?

Денсаулық ұғымына берілген анықтамалар көп. Үлкен медициналық энциклопедияда денсаулық — ағза мен жүйелер қызметі сыртқы ортамен теңдесіп, ауырсыну немесе патологиялық өзгерістер байқалмайтын күй ретінде сипатталады.

ДДСҰ анықтамасы

«Денсаулық — бұл аурудың немесе дене кемістігінің жоқ болуы ғана емес, денелік, психикалық және әлеуметтік тұрғыдан толық игілік күйі».

Ғылыми көзқарастар

Н. М. Амосов

Денсаулық — мүшелер қызметі толық сақталып, ең жоғары өнімділік беретін күймен өлшенеді.
И. И. Брехман

Денсаулық — әртүрлі өзгерістер жағдайында жасына сай тұрақтылықты сақтау қабілеті.
Сібірлік ғылыми мектеп

Денсаулық — физиологиялық қасиеттерді дамыту, психоәлеуметтік әлеует, еңбекке жарамдылық және белсенді өмірдің ұзақтығы.

Денсаулықтың түрлері мен құрамдастары

Денсаулық сыртқы орта жағдайлары мен ішкі факторларға (тұқым қуалаушылық, жыныс, жас) бейімделу сапасын көрсетеді. Негізгі түрлері: физиологиялық, сезімдік-эмоциялық, зияттылық, әлеуметтік және тұлғалық. Бұларды біртұтас жүйеге біріктіретін өзек — рухани денсаулық.

Негізгі құрамдастар

Тән денсаулығы

Мүшелер мен ағза жүйелерінің ағымдағы күйі.

Дене денсаулығы

Өсу мен даму деңгейі, морфологиялық және функциялық сақтамалар.

Жан (психикалық) денсаулығы

Психикалық өріс күйі, мінез-құлықтың барабар реакциясы.

Рухани тазалық

Құндылық жүйесі мен мінез-құлық уәждерінің үйлесімі.

Руханилықтың мәні

Денсаулыққа адамның руханилылығы тікелей ықпал етеді. Ол мейірімділік, намыс, абырой, махаббат, сүйіспеншілік және әсемдік сияқты адамзаттық құндылықтарға сүйенеді.

Негізгі өлшемдер

•Тән және дене күйі: «Мен істей аламын»
•Психикалық күй: «Мен тілеймін»
•Адамгершілік күй: «Мен істеуге тиістімін»

Денсаулықтың белгілері

Төзімділік

Зақымдаушы факторларға тән және тән емес тұрақтылық.
Өсу мен даму

Негізгі көрсеткіштердің жасқа сай болуы.
Функционалдық мүмкіндік

Ағзаның сақтамалық әлеуеті және жұмысқа қабілеттілігі.
Аурудың болмауы

Ауру немесе даму кемістігі деңгейінің төмен болуы.
Құндылық және ерік

Имандылық-еріктілік және құндылық-уәждік мақсаттардың айқын болуы.

Өмір салты және СӨС ұғымы

Өмір салты мен денсаулық арасындағы байланыс «салауатты өмір салты» (СӨС) ұғымында барынша толық ашылады. Қазіргі ғылым мен әдістемеде СӨС — еңбек әрекеті, тұрмыс, материалдық және рухани мұқтаждықтарды қанағаттандыру тәсілі, жеке тұлғалық және қоғамдық мінез-құлық ережелері арқылы сипатталатын тіршілік әрекетінің белгілі бір типі ретінде қарастырылады.

Өмір салтының үш нышаны

Өмір сүру деңгейі

Материалдық, рухани және мәдени мұқтаждықтарды қанағаттандыру деңгейі.

Өмір сүру сапасы

Қажеттіліктерді қанағаттандыратын жайлылық дәрежесі.

Өзіндік өмір жолы

Мінез-құлықтық ерекшелік, тарихи-ұлттық дәстүр және жеке бейімділік.

Этнокомпонент (ұлттық дәстүр, діл) балалардың ақыл-ойын, сезімін және әрекетін қалыптастыруда ерекше мәнге ие.

СӨС-тың биологиялық және әлеуметтік ұстанымдары

Биологиялық ұстанымдар

•Жас ерекшеліктерін ескеру
•Жүйелілік, ырғақтылық және бірізділік
•Бейімделу мүмкіндіктерін дамыту

Әлеуметтік ұстанымдар

•Эстетикалық талғам және мәдени мінез-құлық
•Адамгершілік тәрбиесі және ерікті дамыту
•Өзін-өзі шектеу және жауапкершілік (нәпсіні тыю)

Қазіргі түсініктегі СӨС нені қамтиды?

Жеке бас гигиенасы

Күнделікті күтім, тазалық мәдениеті.

Дене шынықтыру

Қимыл белсенділігін тұрақты ұстау.

Тиімді тамақтану

Теңгерімді әрі уақытылы тамақтану.

Оңтайлы қимыл тәртібі

Еңбек пен демалыс теңгерімі.

Зиянды дағдылардан бас тарту

Темекі, алкоголь, есірткі және өзге тәуелділіктерді тоқтату.

Жағымды эмоциялар

Күйзелісті басқару, психикалық әл-ауқат.

Қорытынды ой

Денсаулық — тек аурудың жоқтығы емес, ол адамның биологиялық мүмкіндіктері, психикалық тұрақтылығы, әлеуметтік белсенділігі және рухани құндылықтарының үйлесімді бірлігі. Сондықтан салауатты өмір салтын қалыптастыру — жеке адам деңгейіндегі дағды ғана емес, қоғамның тұрақты дамуына қызмет ететін ұзақ мерзімді мәдени-әлеуметтік міндет.

Еск.

Мәтін редакциялық өңдеуден өтті: орфография мен пунктуация түзетілді, терминдер біріздендірілді, ой логикасы сақтала отырып құрылымдалды.