Жастардың девианттық мінез - құлқы: түрлері, , ерекшеліктері, сипаты туралы қазақша реферат
Жастардың девианттық мінез-құлқы: мәні, себептері және әлеуметтік салдары
Девианттық мінез-құлыққа адам мен әлеуметтік топтың қоғамда ресми түрде қабылданған нормаларға сәйкес келмейтін қылықтары мен іс-әрекеттері жатады. Бұл құбылыс көбіне әлеуметтік теңсіздікпен, қажеттіліктерді қанағаттандыру мүмкіндіктерінің әркелкілігімен, сондай-ақ тұлғаның және топтың қоғам құрылымындағы орнымен байланысты.
Негізгі ой
Девиацияның түпкі себептері тек жеке мінезден ғана емес, әлеуметтік ортадан, теңсіздіктен, отбасылық ахуалдан және қолдаудың қолжетімділігінен де туындайды.
Отбасы факторы және тәуекел аймақтары
Отбасының ықпалы тек тәрбие стилімен шектелмейді: материалдық жағдай, отбасындағы тұрақтылық, эмоционалдық климат, сондай-ақ ата-аналардың өмір салты да маңызды. Жасөспірімдер мен жастар арасындағы девиация көбіне әлеуметтік тұрғыдан әлсіз отбасылармен байланыстырылып келеді. Мұндай ортада тәуекелді күшейтетін жағдайлар жиі кездеседі: ажырасу, тұрақсыз неке, үй ішіндегі жанжал, балаларды әлеуметтендірудегі олқылықтар, ата-ананың біреуінің немесе екеуінің де маскүнемдікке не есірткіге тәуелді болуы.
Дегенмен тәжірибе ауқатты отбасыларда да девианттық мінез-құлықтың кездесетінін көрсетеді. Соған қарамастан, әлеуметтік жағдайы төмен отбасыларында тәуекел жиірек байқалады.
Суицидтің алдын алу: әлеуметтік жұмыстың күрделі бағыты
Суицидтің алдын алу — әлеуметтік жұмыстағы ең маңызды әрі күрделі міндеттердің бірі. Суицидке әкелетін себептердің едәуір бөлігі отбасындағы жанжалмен, өмірге қанағаттанбау сезімімен, ұзаққа созылған күйзеліс және үмітсіздікпен байланысты болады. Сондықтан алдын алу шаралары психологиялық, ал қажет жағдайда құқықтық әдістерді қатар қолдануды талап етеді.
Қолдаудың қағидаты
Суицид қаупі жоғары кезде адамды жалғыз әрі көмексіз қалдыруға болмайды. Қоршаған орта қамқорлықты нақты әрекетпен көрсетуі керек.
Көп тарапты қатысу
Емдеу, қолдау, «қатысу» техникасы, сондай-ақ мұғалімдер, діни қызметкерлер, үлкендер және жасөспірімге маңызды адамдардың араласуы пайдалы.
«Суицидальды келісім» тәсілі
Қауіп жоғары болғанда әлеуметтік қызметкер жасөспіріммен «суицидальды келісімге» келуі мүмкін: бұл — өзіне зиян келтіру шешімін белгілі бір уақытқа шегеруін өтіну және суицидальды ойлар күшейсе, әрекет жасамай тұрып маманмен (социономмен) байланысуға келісу. Мұндай келісім уақыт ұтып, баламалы шешімдерді талқылауға және жақын ортаның қолдауын ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Келісім нақты әрі іске жарамды болуы тиіс.
Постсуицидальды кезең: бағалау және тактика
Аяқталмаған суицид жағдайында әлеуметтік қызметкер үш негізгі өлшемді бағалауы қажет:
- Суицид әрекетіне әкелген жанжалдың көкейкестілігі (өзектілігі).
- Суицидальды тенденцияның деңгейі (ниеттің орнықтылығы).
- Клиенттің суицидке деген қатынасы (теріс/бейтарап/оң).
Осы бағалауға сүйеніп психологиялық және әлеуметтік жұмыстың тактикасы құрылады. Постсуицидтің төрт ықтимал нұсқасы жиі айтылады:
1) Екіталай (қысылшақ) нұсқа
Жанжал өзектілігін жоғалтады, суицидке себеп әлсірейді, өзін-өзі өлтіруге қатынасы теріс, қайталану ықтималдығы төмен. Мұнда рационалды психотерапия мен әлеуметтік қамқорлық қажет.
2) Манипулятивті нұсқа
Суицид әрекеті жанжалға ықпал ету құралына айналып, жағдай уақытша «жеңілдеуі» мүмкін (мысалы, ата-ананың шешімі өзгеруі). Суицид ниеті бәсеңдейді, бірақ әрекет «мақсатқа жетудің жолы» ретінде қабылдануы ықтимал; ұят пен қорқу сезімдері қатар жүреді. Мұнда дүниетаным мен құндылық бағдарларын түзетуге бағытталған психотерапия маңызды.
3) Аналитикалық нұсқа
Жанжал өзектілігін сақтайды, бірақ суицидтің мәселені шешпейтінін түсіну пайда болады; қатынас көбіне теріс. Жаңа шешім жолдары іздестіріледі. Егер жанжал шешілмесе, қайталану қаупі сақталады және салдары ауыр болуы мүмкін. Бұл жағдайда психотүзету, жанжал көзін жою, емдеу және жүйелі бақылау қажет.
4) Суицидальды-бекіген нұсқа
Жанжал көкейкесті күйінде қалады, суицидке ниет сақталады, қатынас оң болуы мүмкін («басқа жол жоқ» деген сенім). Мұнда жанжалдық интервенция және кризистік стационарда (психотерапиялық және медикаментоздық) ем қажет.
Қарым-қатынас сапасы — көмектің өзегі
Кез келген нұсқада көмектің нәтижесі әлеуметтік қызметкер мен жасөспірім арасындағы өзара әрекет сапасына тәуелді. Қамқорлық тек сөзбен емес, вербальсыз эмпатия арқылы да көрінуі керек.
Жасөспірімдер көп жағдайда кеңес тыңдауға дайын емес; оларды алдымен тыңдап, ішкі ауыр сезімдерін — үмітсіздік, жалғыздық, өмір мәнін жоғалту сияқты күйді — айтуға мүмкіндік беру маңызды. Тіпті жағымсыз сезімдерді (ашу, жеккөру, «біреуге ауыртпалық келтіргім келді» деген ойлар) ұялмай, ашық айтуына қауіпсіз кеңістік жасау қажет.
Суицид: рухани және психологиялық қыр
Суицидті кейде «рухани дерт» деп те сипаттайды. Дәстүрлі түсініктерде өзіне-өзі қол жұмсауға қоғам қатаң қарағаны белгілі. Адам болмысын материалдық және рухани қырлармен түсіндіретін көзқарастар бар: дене ауырады, емделеді; жан да күйзеледі, бірақ оны «емдеу» күрделірек. Дәрігерлер суицидті аурудың бір түрі ретінде қарастырса, психологтар оны жан күйзелісінің көрінісі деп түсіндіреді.
Суицидентпен жұмыс: проблеманы бірге анықтау
Маңызды қадам — суициденттің психологиялық жайсыздығының негізін бірге анықтау. Себептері мен эмоциялары айқындалса, келесі кезең — проблеманы шешуге қажет құралдарды бағдарлау. Бұл кезеңде жасөспірімнің бұрын ұқсас жағдайларды қалай еңсергені, қазіргі мәселені шешуге қатысты қандай балама ойлары бар екені талданады.
Жасөспірімдік шақта өмір құндылығы туралы түсінік толық қалыптаспайтынын ескеру керек. Сондықтан мұндай күрделі бағытта арнайы даярлығы бар мамандар — психологтар, психотерапевттер, әлеуметтік педагогтар және әлеуметтік қызметкерлер — жүйелі түрде жұмыс жүргізгені дұрыс.
Превентивті бағдарламалар және халықаралық тәжірибе
Соңғы жылдары мамандар жасөспірімдер мен жастарды кең қамтитын кешенді алдын алу (превентивті) шараларына басымдық беріп отыр. Мысалы, АҚШ-та орта мектеп оқушылары мен ата-аналарға арналған оқу бағдарламалары әзірленіп, суицид статистикасы, суицидальды ниет белгілері, кризистік қызметтердің байланыс деректері және көмек сұраған адамды тыңдай білу дағдылары қамтылады.
Американдық психологиялық ассоциация көпаспектілі алдын алу бағдарламаларында мамандарды арнайы оқыту, заңнамалық тетіктер арқылы атыс қаруына қолжетімділікті шектеу, бұқаралық ақпарат құралдарымен жауапты коммуникация орнату, білім беру жұмысын жүргізу, сондай-ақ тәуекел тобындағы жастарды ерте анықтап терапевтік қолдау көрсету сияқты бағыттарды ұсынады.
Статистикалық өлшем
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының критерийлері бойынша 100 мың адамға шаққанда 20-дан жоғары суицид деңгейі жоғары көрсеткіш саналады. Қазақстанда бұл көрсеткіштің жоғары екені жиі айтылады.
Суицидальды мінез-құлықты ерте тану: нені байқау керек
Суицидальды мінез-құлық белгілерін ертерек анықтауда төмендегілерді ескерудің маңызы зор:
- Ауыр соматикалық аурулар немесе бас-ми жарақаты тарихын есепке алу.
- Қосымша стресс факторы ретінде отбасындағы күрделі қатынастардың бала психикасына ықпалын бағалау.
- Ашуланшақтық, шамадан тыс әсерленгіштік, тұйықтық, ұяңдық, кемшілік сезімі, өзін төмен бағалау сияқты өзгерістердің себептерін талдау.
Өмір мәні мен өлім туралы сұрақтар
Баланың суицидальды әрекетке әлеуметтік-психологиялық қатысын анықтау үшін өмірдің мәні мен өлім тақырыбындағы көзқарастарын ақырындап, қысымсыз сұрастыру пайдалы болуы мүмкін. Мысалы: өз еркімен өмірден кететін адамдарды қалай түсінеді; өмір мәні жоғалғандай сезім таныс па; мұндай жағдайды ақтауға бола ма; жақындары сатқындық жасағанда не сезінеді.
Жасөспірімдердегі негізгі триггерлер
Жасөспірімдерге тән суицидальды мінез-құлықта проблемалардың жиі кездесетін үш бағыты атап өтіледі: бірінші орында — ата-анамен қарым-қатынас; екінші орында — оқу орнындағы қиындықтар; үшінші орында — достармен байланыс, әсіресе қарама-қарсы жыныстағы құрдастармен қатысты мәселелер.
Сенім телефоны: анонимді көмектің негізгі буыны
Өзін-өзі өлтірудің алдын алуда анонимді сенім телефоны маңызды рөл атқарады. Оның мақсаты — дағдарыс жағдайындағы, суицид туралы ойы бар жас адамды арнайы даярланған маманмен телефон арқылы байланыстыру. Маман абонентті досындай мұқият тыңдап, дағдарыстан өтуіне көмектесуге бағытталады.
Сенім телефонының негізгі қағидалары
- Сенімділік және абсолюттік құпиялық.
- Анонимділік (абонентті әшкерелеуге жол бермеу).
- Қысым көрсетуге тыйым салу; айыптамау, сынамау, таңқалмау.
- Дұрыс шешім қабылдауға көмектесу және қолжетімді ресурстарға бағыттау.
Мұндай қызмет туралы ақпарат кейде кең жарнамаланбай, «қайғы, үмітсіздік және депрессия жағдайында көмек көрсетіледі» деген мазмұнда ғана беріледі.