Кепілдік баға
Мемлекеттік реттеудің мәні және оның агробизнес үшін маңызы
Отандық агроөнеркәсіп кешенін табысты реформалау үшін мемлекеттік реттеу әдістерінің тәжірибелік маңызы зор. Бұл құралдар қолдануға жарамды, алайда олардың негізінен нарықтық экономикасы қалыптасқан және агроөнеркәсіп өндірісі салыстырмалы тұрақты елдердегі өндірістік-экономикалық қатынастарды реттеуге бағытталғанын ескеру қажет.
Қазіргі жағдайда дағдарыстан шығу жолында Қазақстанның ауыл шаруашылығын терең жаңғырту міндеттері тұр. Осы тұрғыдан мемлекеттік реттеудің қоршаған ортаның жай-күйін қатаң бақылау, ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасын бақылау және өзге де бақылау бағыттары агробизнес үшін айтарлықтай пайдалы. Ал экономикалық тетіктердің бірқатар элементтері саяси, әлеуметтік және экономикалық алғышарттар толық пісіп-жетілген кезде ерекше перспективалы болады.
Сонымен бірге жергілікті аймақтық ерекшеліктерді ескерудің маңызы жоғары. Ең бастысы — агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты жұмыс істеуі мен дамуы үшін мемлекеттік реттеу мен қолдау қажет.
Негізгі қағида
Мемлекеттің іс-қимылы нарықтық тетікті толықтырады және түзетеді, бірақ оның негіздеріне тиіспеуі керек.
Назардағы бағыт
Фермерлік бағалар мен табыстарды қолдау тетіктерін жүйелі түрде зерттеу және қолданбалы деңгейде бағалау.
Баға мен табыстар саясаты: өзара байланыс және функциялар
Бағаны мемлекеттік реттеу фермерлердің табыс деңгейін реттеумен тікелей байланысты. Сондықтан бұл саладағы саясат көбіне «баға және табыстар саясаты» деп аталады.
Фермерлік бағалар мен табыстарды қолдау әлеуметтік-экономикалық міндеттермен қатар дағдарысқа қарсы функцияларды да атқарады. Нарықтық конъюнктура қолайлы болып, ауыл шаруашылығы бағалары салыстырмалы жоғары кезеңде бағаны қолдауға бағытталған кейбір сатып алу операциялары тоқтатылуы мүмкін. Мұндай жағдайда сыртқы экономикалық аспектілер алдыңғы қатарға шығады.
Ал шамадан тыс өндіру орын алып, өнім бағасы төмендеген жылдары мемлекеттік реттеу толық қуатымен іске қосылады.
Жұмыс логикасы (қарапайым үлгі)
- 1 Нарық бағасы жоғары → қолдау қажеттілігі азаяды, операциялар қысқарады.
- 2 Артық өндіру және бағаның төмендеуі → сатып алу/қолдау құралдары кеңінен қолданылады.
- 3 Ішкі және сыртқы нарық міндеттері бір мезгілде реттеледі (тұрақтандыру, экспорт, әлеуметтік бағдарламалар).
АҚШ тәжірибесі: Тауарлы-несиелік корпорация (ТНК) және кепілдік баға
АҚШ-та фермерлік бағалар мен табыстарды қолдауды жүзеге асыратын негізгі ұйым — 1933 жылы құрылған Тауарлы-несиелік корпорация (ТНК). Баға деңгейін қолдау көбіне кепілдік-дайындау операциялары арқылы іске асады.
ТНК кепілдік операцияларды екі арнамен жүргізеді: тікелей және фермерлік резервтер арқылы.
1) Тікелей кепілдік операция (қайтарылмайтын ссуда логикасы)
- ТНК фермерге өнімін кепілдік баға бойынша 9–12 ай мерзімге несие береді.
- Несие жеңілдетілген пайызбен беріледі.
- Нарық бағасы көтерілсе, фермер өнімін қайта сатып алып, ссуданы пайызымен қайтара алады.
- Нарық бағасы кепілдіктен төмен болса, фермер өнімін ТНК-да қалдырып, ссуданы қайтармауға құқылы; әрі қарай өткізу ТНК құзырында.
Нәтиже
Кепілдік баға — мемлекеттің сатып алуға келісетін ең төменгі баға деңгейі. Осы модель «қайтарылмайтын ссудалық бағдарламалар» ретінде сипатталады.
2) Фермерлік резервтер арқылы операция
- Фермер астықты кепілге қойып, 9–12 айлық резерв процедурасының бірінші кезеңінен өтеді.
- Содан кейін өнімді 3 жылға дейін сақтауға келісім жасай алады: мақсат — баға белгілі бір «босату деңгейіне» жеткенше күту.
- Баға деңгейі жеткенде фермер ссуданы төлеп, астықты резервтен қайтарып алады.
- Сақтауға кеткен шығындарды мемлекет өтейді.
Қамту
Резерв бағдарламасы көбіне негізгі дәнді дақылдарға (бидай, жүгері, арпа, сорго, сұлы) қолданылады, ал қайтарылмайтын ссудалық бағдарламалар тауарлардың кең ауқымына таралады.
ТНК операцияларының нарыққа әсері
Тұрақтандыру
Артық өнімнің едәуір бөлігін нарықтан уақытша алып тастау, егін орағынан кейін ұсынысты қысқартып, қысқа мерзімде бағаны тұрақтандыру.
Қаржыландыру
Егін орағы кезінде, баға ең төмен болған шақта фермерлерге ағымдағы несие беру; экспорттық операцияларды несиелендіру.
Ішкі нарықта бағаны күрт түсірмеу үшін ТНК-ға қордағы астықты 115% кепілдік бағадан төмен, ал күрішті 105% кепілдік бағадан төмен бағамен шығаруға шектеулер белгіленеді.
Кепілдік баға, паритет және саясаттағы эволюция
Кепілдік баға деңгейін АҚШ Конгресі әр 4 жыл сайын анықтайды; ауыл шаруашылығы министрі тек заңмен белгіленген шекте ғана түзету енгізе алады. Бұл көрсеткіш фермерлер үшін де, жалпы экономикалық орта үшін де тұрақты талдау нысаны саналады.
Тарихи тұрғыда кепілдік бағаның паритетті жабу деңгейі әр кезеңде әркелкі болды: 1930-жылдардың соңында бидай бойынша 1910–1914 жылдар паритетінің 52–75%-і, жүгері — 75%, мақта — 52% деңгейінде болды; соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі кезеңде жалпы деңгей 90%-ке дейін, ал мақта бойынша 100%-ке дейін көтерілді. Кейінгі онжылдықтарда бұл деңгей біртіндеп төмендеді.
1980-жылдары кепілдік баға белгілеуде түбірлі өзгеріс жүрді: кез келген тәсілдегі паритет тұжырымдамасына сүйенуден гөрі, ішкі және әлемдік нарықта объективті қалыптасатын бағаларға бағдар ұстау күшейді. 1985 жылдан бастап кепілдік бағалар өткен 3 жыл ішіндегі орташа нарықтық бағаға, ал 1987–1990 жылдары (шеткі мәндерді алып тастағанда) өткен 5 жыл ішіндегі орташа бағаның 75–85%-і деңгейіне бағдарланды.
1990–1991 жылдары кепілдік баға деңгейі: бидайдың бушелі үшін 2,44 доллар, жүгерінің бушелі үшін 1,96 доллар болды.
Мақсаттық баға: табысты қолдаудың есептік өзегі
Кепілдік бағамен қатар фермер табысын қолдауда мақсаттық баға маңызды рөл атқарады. Бұл нақты нарықта тікелей қолданылмайтын, шартты есеп айырысу бағасы: ол фермер табысын тікелей төлемдер немесе бюджеттен өтемақы төлеу арқылы қолдау деңгейін есептеуге негіз болады.
Мәні жағынан мақсаттық баға — қоғам объективті қажеттілік деп бағалайтын, шығынды жабатын нормативтік баға. Ол өндірістің орташа шығындарына сүйеніп құрылады; АҚШ-та бұл шығындарды ел көлемінде есептеу мен талдаудың жүйесі қалыптасқан. Өндіріс шығындарына салықтар, сақтандыру төлемдері, несие пайызы және аренда ақысы сияқты фермерлік төлемдер енгізіледі әрі белгілі бір табыс деңгейіне кепілдік беріледі.
Мақсаттық бағалар да 4 жылға белгіленеді және шектеулі деңгейде атқарушы билікпен түзетіледі. Қазіргі жағдайда мақсаттық баға кей тұста «босату бағасының» рөлін атқарып, оған жету фермерге резервтен өнімін сатып алуға мүмкіндік береді.
Өтемақы тетігі қалай жұмыс істейді?
Егер нарық бағасы төмен болса
Сату бағасы мақсаттық бағадан төмендесе, мемлекет айырманы өтемақы ретінде төлейді (тікелей төлем/бюджеттік өтем).
Егер нарық бағасы жоғары болса
Фермер табысы негізінен нарықтық сату шарттарымен анықталады; қосымша өтемақы тетігі іске қосылмайды.
Мақсаттық бағаның негізі шығындар болғанымен, оның деңгейіне нарықтық конъюнктура және аграрлық секторды мемлекеттік реттеудегі саяси ұстанымдар әсер етеді.
Кепілдік + мақсаттық бағалар: бір жүйедегі екі құрал
Кепілдік және мақсаттық бағалардың жиынтығы жақсы ұйымдастырылған фермерлік шаруашылықтарды қолдау тетігін құрайды. Бұл құралдарды үйлестіру мемлекетке аграрлық саясаттың ішкі және сыртқы міндеттерін қатар шешуге мүмкіндік береді.
Кепілдік баға ТНК арқылы фермер өнімдерін сатып алуға келісетін ең төменгі баға болғандықтан, ол бәрібір нарықтағы орташа деңгейге әсер етеді. Бағаны жасанды түрде шамадан тыс көтеріп жіберудің алдын алу үшін мақсаттық баға және өтемақылық төлемдер қолданылады.
Америкалық аграрлық саясаттың бәсекеге қабілеттілікті арттыру және жалпы қолдау деңгейін төмендету бағыты кепілдік те, мақсаттық та бағалардың төмендеуін талап етті. Алайда фермер табыстары күрт құлдырамауы үшін мақсаттық бағалар кепілдік бағаларға қарағанда баяуырақ төмендетілді.
Деректер: 1976–1991 жылдар аралығындағы деңгейлер мен қамту
1-кесте. Бидай мен жүгері бойынша кепілдік және мақсаттық бағалар (1 бушельге, доллар)
| Өнім / көрсеткіш | 1976 | 1980 | 1985 | 1990 | 1991 |
|---|---|---|---|---|---|
| Бидай — мақсаттық баға | 2,29 | 3,63 | 4,38 | 4,0 | 4,0 |
| Бидай — мақсаттық баға (паритетке %, шамамен) | 47 | 56 | 62 | 51 | 51 |
| Бидай — кепілдік баға | 2,25 | 3,00 | 3,30 | 1,95 | 2,04 |
| Бидай — кепілдік баға (паритетке %, шамамен) | 46 | 46 | 47 | 25 | — |
| Бидай — нарықтық баға | 2,73 | 3,99 | 3,08 | 2,61 | 2,75 |
| Жүгері — мақсаттық баға | 1,57 | 2,35 | 3,03 | 2,75 | — |
| Жүгері — мақсаттық баға (паритетке %, шамамен) | 48 | 46 | 59 | 50 | — |
| Жүгері — кепілдік баға | 1,50 | 2,25 | 2,55 | 1,57 | 1,62 |
| Жүгері — кепілдік баға (паритетке %, шамамен) | 46 | 50 | 57 | 28 | — |
| Жүгері — нарықтық баға | 2,15 | 3,12 | 2,23 | 2,30 | — |
Кестедегі деректер бидай мен жүгері бойынша 16 жыл ішіндегі кепілдік бағаның қозғалысын, сондай-ақ осы бағалардың 1910–1914 жылдар паритетін жабу деңгейін сипаттайды.
2-кесте. Баға мен табыстарды қолдау бағдарламасымен қамтылған өнім үлесі (%, жалпы өндірісте)
| Өнім | 1976 | 1980 | 1985 | 1990 |
|---|---|---|---|---|
| Бидай | 23,3 | 2,4 | 55,4 | 13,5 |
| Қара бидай | 14,0 | 19,9 | 92,6 | 9,2 |
| Күріш | 34,7 | 2,0 | 4,4 | 20,7 |
| Жүгері | 14,8 | 20,2 | 12,6 | 54,9 |
| Мақта | 1,0 | 17,1 | 35,6 | 21,1 |
Деректер нарық бағасы құлдыраған кезеңдерде қолдау көрсетілетін үлестің айқын өсетінін байқатады: әр дақыл бойынша қамту деңгейі қолайлы жылдары 1%-тен, қолайсыз жылдары 99%-ке дейін құбылуы мүмкін.
Қорытынды
Осылайша фермерлік бағалар мен табыстарды қолдаудың мемлекеттік жүйесі нарықтық ауытқуларды жұмсартуға, ауыл шаруашылығы өндірісін тұрақтандыруға, фермерлердің табыс деңгейін қорғауға және ішкі-сыртқы нарықтағы саясат міндеттерін үйлестіруге бағытталған кешенді тетіктер жиынтығы ретінде сипатталады.