Гиддингс Франклин Генри туралы қазақша реферат

Франклин Генри Гиддингс (1855–1931): американ әлеуметтануының қалыптасуына ықпал еткен тұлға

Франклин Генри Гиддингс (1855–1931) — америкалық әлеуметтанушы, Колумбия университетінің профессоры, 1908 жылы Американдық әлеуметтанулық қоғамның президенті болған ғалым. Ол 1894 жылы Колумбия университетінде АҚШ-тағы алғашқы әлеуметтану кафедрасын ашып, пәннің академиялық институт ретінде орнығуына жол ашты.

Әлеуметтануды түсінуі: психологиямен шекарасы

Гиддингс психологиялық негізге сүйеніп, жалпыны қамтитын әлеуметтанулық жүйе құруға ұмтылды. Оның пайымынша, әлеуметтану — нақты, сипаттамалы, тарихи және түсіндірмелі ғылым. Психология жеке адамның санасын зерттесе, әлеуметтану индивидтердің бір-бірімен ассоциациясын бақылауға мүмкіндік беретін, сананың күрделі әлеуметтік құбылыстарына назар аударады.

Қоғам туралы көзқарасы: күштер, іріктеу және ұйым

Гиддингстің пікірінше, қоғам ерікті үдерістер мен саналы таңдауға негізделген жасанды іріктеу күштерінің әрекетінен құралады. Мұнда екі деңгейдегі ықпал қатар жүреді: біріншісі — индивидтің ұмтылысы мен құмарын әлеуметтендіретін факторлар (климат, тұқымқуалаушылық және т.б.), екіншісі — әлеуметтік күштер.

Ғылыми қызметінің алғашқы кезеңі: психологиялық эволюционизм

Ғылыми жолының бастапқы кезеңінде (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы) Гиддингс психологиялық социологияның бір бағыты болған психологиялық эволюционизммен айналысты. Бұл ағым өзге өкілдері сияқты Г. Спенсердің қоғамдық өмірді тірі организмге теңейтін көзқарасымен сабақтас болды.

Позитивистік бағдар және эволюцияны түсіндіруі

Гиддингс қоғамдық эволюцияны мойындағанымен, қоғамдық өмірді психологиялық тұрғыдан түсіндіруден толық бас тартқан жоқ. Американдық социолог Уорд объективтік идеализм ықпалында болса, Гиддингс позитивистік бағытты ұстанды. Оның ойынша, социология қоғамды тұтастық ретінде түсінуге ұмтылып, оны космостық заңдылықтар мен себеп-салдар байланыстары арқылы түсіндіруі тиіс.

Гиддингс әлеуметтік эволюцияны космос эволюциясының бір түрі деп санады: әлеуметтік күштердің алмасуы мен өзгеруі функционалдық күштердің өзгерісі ретінде көрінеді. Спенсердің бағытын жалғастыра отырып, ол энергияны тепе-теңдік және күштің тұрақтылығы ұғымдарымен түсіндірді, алайда қоғамды «организмнен» де ауқымды әрі күрделі жүйе деп дәлелдеді.

Қоғамдық сананың өзегі: «тұқым санасы» және әлеуметтік ақыл-парасат

Қоғамдық өмірдің психологиялық негізін талдауда Гиддингске Тардтың ықпалы байқалады. Ол қоғамдық өмірдің негізгі элементі ретінде «тұқым санасын» (адамдар арасындағы қарым-қатынас пен өзара түсінушілікті қамтамасыз ететін ұжымдық сана) атап, қоғамдық сананы түсіндіруде «әлеуметтік ақыл-парасат» терминін де қолданды.

Әлеуметтік құрылым: топтардың жіктелуі және ассоциациялар эволюциясы

Әлеуметтік құрылым тұжырымдамасында Гиддингс топтардың үш түрін бөліп көрсетті: өмірлік топтар, жеке адамдар топтары, әлеуметтік топтар. Қоғамдық ұйымдардың дамуын түсіндіру үшін ол ассоциациялардың ертеректегі (зоогендік) формаларынан қазіргі (демогендік) ассоциацияларға өту туралы тезисті пайдаланды.

Екінші кезең: статистика және эмпирикалық социологияға бетбұрыс

1920-жылдардан басталған ғылыми қызметінің екінші кезеңінде Гиддингс позитивизм тұжырымдамаларына (Э. Мах, К. Пирсон, Б. Рассел) жақындай түсіп, АҚШ-та эмпирикалық социологияның қалыптасуына ықпал еткен зерттеудің статистикалық тәсілдерін белсенді түрде насихаттады. Осы бетбұрыспен бірге оның социология пәні туралы көзқарастары да біртіндеп өзгерді.