Ойлау қабілетінің бұзылуы
Адам — ерекше жаратылыс. Ақыл-ой өрісі, қабілеті мен бейімділігі, мінезі мен түр-әлпеті әрқилы. Ешкім ешкімге жүз пайыз ұқсамайды. Бұл — адам табиғатының терең құпияларының бірі.
Соған қарамастан, әркім өз ерік-жігеріне сүйеніп, қабілетін танып-білуге және дамытуға ұмтылады. Ал кейбірі өз мүмкіндігін бағаламай, бір іске емес, басқа арнаға жұмсап, сырт көзге қабілетін «жойып» алғандай көрінуі мүмкін.
Қабілет дегеніміз не?
Қабілет — адамның белгілі бір іс-әрекетті орындауда әртүрлі деңгейде көрінетін дара қасиеті. Ойшылдар оны асыл мұраға теңейді. Өйткені әр адамның бойында көзге түсетін, өзгеден ерекшелендіретін бір қыры болады.
Егер адам сол қасиетін қастерлеп, оны өмірімен ұштастырып, тұрақты түрде дамытуға жағдай жасаса, көп нәрсеге қол жеткізе алады. Мұндай адам мақсатына жетіп, еңбегінің жемісін көреді; отбасына да, туған-туысқа да, қоғамға да пайдасы тиеді.
Адам қабілетін жақсы іске, ел игілігіне жұмсаудан асқан бақыт жоқ.
Кей адамдарда бірнеше қабілет қатар кездеседі — бұл олардың несібесі. Бірақ өзгеге қызғанышпен қарамай, ең алдымен өз бойымыздағы қабілетті танып, бағалап, баптай білуіміз керек.
Қабілетті қалай тануға болады?
Кіші Сенека: «Адам өз қабілетінің қандай екенін бір іске кіріскенде ғана біледі», — деген. Шынында да, қабілет әрекет үстінде ашылады. Сол себепті өз ісіңе сын көзбен қарап, қорытынды шығара білу қажет.
Дельфий храмындағы «Өз бойыңа өзің үңіл» деген жазу да осыны меңзейді. Яғни өмірдегі бағыт-бағдар да, таңдаған іс-әрекет те өзін-өзі танудан басталады.
Есте сақтайтын қағида
Бір сәтсіздіктен кейін «Менің бойымда қабілет жоқ» деп түңілмеу керек. Керісінше, тәжірибеден сабақ алып, қабілетті одан әрі жетілдіру — өсу жолы.
Саллюстийдің «Әр адам өз тағдырын өзі шешуге тиіс» дегені де осы ойды бекітеді: қабілет — өз ырқыңа көнетін күш. Оның қайнар көзі де көбіне таусылмайды; еңбекпен, жаттығумен, тәртіппен арта береді.
Қабілеттіліктің негізі: психикалық қасиеттер
Қабілеттілік адамның мінез-құлқын реттеп, тіршілік әрекетіне қызмет етеді; психикалық процестердің негізіне айналады. Қабілетті айқындайтын қасиеттер көп:
- сезімталдық
- байқағыштық, аңғарымпаздық
- зеректік, ойлампаздық
- көрегендік, зерделілік
- идеяны оңай тудыру
- сөз саптау еркіндігі
- тұтас қабылдау
- ұғымдарды салыстыру (жақындату, алыстату, қиыстыру)
- топшылауға бейімділік
Қабілеттің дамуы мен қалыптасуы
Қабілет әртүрлі деңгейде дамиды. Алғашқы деңгей — репродуктивтік (бәріне ортақ оқу, жазу, есептеу сияқты дағдылар). Екінші деңгей — шығармашылық (арнайы қабілеттің айқын көрінуі, жаңа өнім тудыру).
Қабілеттің қай түрі де еңбекпен қалыптасады. Ешкім маңдай терін төкпейінше, бойындағы мүмкіндік нақты нәтижеге айналмайды. Қабілет ойлау, ерік-жігер, тұрақтылық, қажыр-қайрат, ұшқыр қиял сияқты жан қуаттарымен тығыз байланысты.
Тіпті талантты адам да шығармашылықпен айналыспаса, қабілетін бәсеңдетіп алуы мүмкін.
Күнделікті тіршілікте уақытты тек ішіп-жеу, ұйқы, орынсыз әдеттермен өткізбеу; керісінше, бір пайдалы іспен айналысып, жұмысты ұқыпты аяқтап отыру — қабілетті «өлтірмей», дамытудың сенімді жолы. Мұны өмір тәжірибесі талай дәлелдеген.
Қабілеттілікті жіктеу
1) Кәсіби қызмет түріне қарай
- инженерлік қабілеттілік
- ғылыми қабілеттілік
- көркемдік қабілеттілік
2) Психиканың қызметіне қарай
- коммуникативтік қабілеттілік
- регулятивтік қабілеттілік
- танымдық (когнитивтік) қабілеттілік
Танымдық қабілеттіліктің ішкі түрлері
- білімді жинақтау (оқып-үйрену)
- білімді түрлендіру
- жадта сақтау, креативтік өңдеу
- білімді қолдануға қажет интеллектуалдық қабілет
Нышан: табиғи негіз және орта әсері
Қабілеттің дамуында нышан маңызды орын алады. Мамандар нышанды адамның туа берілетін анатомиялық-физиологиялық ерекшелігі деп түсіндіреді: жүйке жүйесінің, анализаторлардың (есту, көру т.б.) өзгешелігі белгілі қабілеттердің табиғи іргетасы болуы мүмкін.
Дегенмен нышан қабілеттің жалғыз шарты емес. Туа біткен бейім бар болса да, адам тиісті тәрбие алмай, нақты әрекетпен айналыспаса, қабілеті айтарлықтай ашылмайды. Нышан көпмәнді: бір негіз әртүрлі жағдайда әртүрлі қабілетке ұласуы ықтимал.
Тұқым қуалау туралы қысқа түйін
Әке-шешеге, ата-әжеге тарту — табиғи құбылыс. Белгілер тікелей көшірме түрінде емес, ұрпақтар бойына тарала отырып байқалады: бір кезде көрініп, бір кезде бәсеңдеп, уақыт өте қайта шығуы мүмкін. Адамның кемелденуі көбіне тұқым қуалаушылық пен ортаның өзара ықпалы арқылы жүреді.
Философия тарихында қабілеттіліктің табиғаты жайлы пікірталас көп болған: бір ойшылдар оны туа біткен күш десе, екіншілері өмір жағдайы мен тәрбиенің жемісі деп түсіндірді. Қазіргі көзқарас бойынша, қабілет ішкі мүмкіндіктерге сүйенеді, бірақ іс-әрекет пен қарым-қатынас арқылы ғана нақты қалыптасып, дамиды. В.Обручевтің сөзімен айтқанда, «қабілет те бұлшық ет тәрізді жаттығумен жетіледі».
Қабілет бейімділіктен басталады
Адамның жастайынан белгілі бір іске қызығуы, ынтасының артуы — оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Бұл — бейімділік. Көп жағдайда кез келген жетістік осы бейімділіктен бастау алады.
Өкінішке қарай, көптеген адам өз бейімділігін дер кезінде аңғармайды немесе оған мән бермейді. Соның салдарынан өмірден өз орнын табу кешеуілдеп жатады. Ал кейбір жандар керісінше, бала кезінен-ақ не нәрсеге икемі барын танып өседі; мұндайда отбасы, мектеп, қоғам тарапынан қолдау ерекше рөл атқарады.
Нағыз бейімділік пен алдамшы әуестік
Нағыз бейімділік — тек құштарлық емес, істі нәтижелі орындауға ұмтылу және тәжірибемен нығаю. Ал алдамшы әуестік — қызығушылық болғанымен, нәтиже тұрақты шықпайтын күй.
Кейде бала әсерлі сөздерді жаттап алып, үлкендерді таңғалдырады, бірақ қарапайым бағдарлау сұрағында қиналуы мүмкін. Мұндай мысалдар қызығушылықтың өз алдына жеткіліксіз екенін аңғартады.
Әркім қабілетіне қарай: өз орныңды табудың құны
Адамның ісі мен мамандығы қабілетіне сай келсе, әрі өзі соған бейім болса — жолы болғаны. Себебі табысқа жеткізетін де, рухани қанағат сыйлайтын да көбіне адамның ықыласпен істейтін, қолынан келетін ісі.
Қабілетіне сай істің белгісі
- қимыл еркіндігі мен шапшаңдық
- жұмыстың «жүріп тұруы»
- нәтиженің тұрақты жақсаруы
- ішкі қанағат пен ынтаның артуы
Сай келмейтін істің салдары
- ықыластың төмендеуі, тез шаршау
- уақытты «санап» отыру, күйзеліс
- қабілеттің бәсеңдеуі
- жүйке жүйесіне ауыр салмақ, енжарлық
Жүсіпбек Аймауытовтың ойы
«Неге арналсаң, соны істе». Ол қоғамдағы үлкен кемшіліктің бірі — әр адамның «өз орнында» қызмет етпеуі екенін айтады. Адам «қалай болса солай сүйреуге көнетін тулақ» та емес, «қалай қақса солай домалайтын» зат та емес: әркім өз ыңғайымен еңбек еткенде ғана өзіне де, қоғамға да пайда әкеледі.
Өз жолын бірден табатындар сирек. Көп адам бір жолдан бір жолға ауысып, сенделумен уақыт өткізіп алады. Ал өз орнында еңбек етпеген адам жұмысына көңілі толмай, өмірге налып, берекеден айырылады.
Қабілеттіліктің шырқау шыңы: дарын, талант, данышпандық
Зерттеушілер қабілеттіліктің ең биік белесін дарындылық, талант, данышпандық (кемеңгерлік) ұғымдарымен сипаттайды:
- дарындылық — қоғамдық мәні бар нәтижеге жеткізетін дамыған қабілет мүмкіндігі;
- талант — белгілі қызметті жоғары деңгейде, шығармашылықпен атқаруға қажет қабілеттердің ерекше үйлесуі;
- данышпандық (кемеңгерлік) — шығармашылық салада түбірлі жаңалық, үлкен өзгеріс тудыру.
Б.М. Теплов дарындылықты нышандардың жиынтығымен, жоғары жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерімен байланыстырған. Дегенмен қабілет әрдайым ерте байқала бермейді: ерте көрінбеді екен деп, «нышан жоқ» деген қорытынды жасау қате.
Таланттың өзегі — еңбекке сүйіспеншілік. Еңбекке бейімділік пен қабілет — таланттылықтың ең басты құрамаларының бірі.
Еш нәрсеге қабілетсіз адам болмайды. Кейде қабілет бір салада бірден ашылмайды; оның ояну, қалыптасу, танылу уақыты әркімде әртүрлі. Маңыздысы — үміт үзбей, еңбектену және өзіңді тануға ұмтылу. Фалестің «Ең қиын нәрсе — өзіңнің кім екеніңді білу» деуі де бекер емес.
Күнделікті өмірдегі қабілет: өлшемі — нәтиже
«Қабілет» сөзін біз күнделікті өмірде жиі қолданамыз: бір оқушының математикаға бейімі барын, біреудің ұйымдастырушылық немесе музыкалық қабілеті жоғары екенін айтамыз. Бұл — әр адамның белгілі бір әрекетке жарамдылығын көрсететін дара ерекшелік.
Қабілет іс үстінде және оның нәтижесінен анық көрінеді: біреу жұмысты тез әрі сапалы бітірсе, екіншісі баяу орындап, сапасын төмендетуі мүмкін. Демек, қабілеттіліктің өлшемі — істің нәтижелі орындалуы.
Жалпы және арнаулы қабілет
Жалпы қабілет
Көп адамда болатын ақыл-ой қасиеттері: ақылдың орамдылығы мен сыншылдығы, зейін, бақылағыштық, материалды тез есте сақтау, зеректік, тапқырлық.
Арнаулы қабілет
Белгілі бір салада айқын көрінетін қабілеттер: суретшілік, музыкалық, актерлік, спорттық, ақын-жазушылық және басқа да кәсіби бағыттар.
Қабілеттің ойдағыдай дамуы білім, икемділік және дағдымен тығыз байланысты. Кейде мүмкіндігі бар адам ынтасын толық жұмсамай, қабілетін көрсете алмай қалады. Сондықтан қабілетті ашудың ең дұрыс жолы — тұрақты еңбек, тәжірибе және өзін-өзі тәрбиелеу.
Қорытынды ой
Адам қабілеті — тағдырдың дайын «сыйы» ғана емес, еңбекпен ашылатын мүмкіндік. Нышан жол ашады, бейімділік бағыт береді, ал табандылық пен тәртіп нәтиже әкеледі.
Өз бойыңа үңіл, іске кіріс, тәжірибе жина, қорытынды жаса. Сонда ғана қабілетің анықталып, шыңдалып, өміріңнің өзегіне айналады.