Психология принциптері
Психология мен музыкалық білім беру педагогикасының байланысы
Психологияның музыкалық білім беру педагогикасымен байланысы — адамды зерттеуімен және оның музыкалық дамуын түсіндіретін жалпы бағытпен айқындалады. Педагогика мен психология ғылым ретінде ортақ сұрақтарға жауап іздейді: музыка адамға қалай әсер етеді, бұл әсердің себептері қандай, музыкалық қабілет деген не, сондай-ақ музыкалық білім беруде ұжымдық және тұлғалық құралдардың даму мүмкіндіктері қандай?
Негізгі зерттеу сұрақтары
- Музыканың адамға ықпал ету механизмдері және оның себептері.
- Музыкалық қабілет ұғымы және оны дамытудың жеке/ұжымдық мүмкіндіктері.
- Тыңдаушылық, орындаушылық және шығармашылық дағдылардың қалыптасу заңдылықтары.
- Баланың музыкалық мазмұнды меңгеруінде ойлау, ес, елес, жас ерекшелігі және тұлғалық айырмашылықтардың рөлі.
Педагог-музыкантқа қойылатын талап
Музыкалық білім беру жүйесінде оқушының психологиялық ерекшеліктері, ортаның ықпалы және педагогтің ұйымдастырушылық шеберлігі ерекше мәнге ие. Сондықтан педагог-музыкант музыка өнерінің заңдылықтарын ғана емес, музыкалық дамудың жалпы заңдылықтарын да білуі қажет.
Музыкалық психология аспектісін зерттеу адамның музыкалық мәдениетпен байланысын, мәдениет-антропологиялық және музыкалық-педагогикалық үйлесімді нақтылауға мүмкіндік береді. Бұл жерде маңызды бір айырмашылық бар:
Психологизм
Әдіснамалық ұстаным, яғни құбылысты түсіндіруде психологиялық тәсілдерге сүйену.
Психологиялық ғылым
Білім беру процесін терең түсіндіретін маңызды білім көзі және зерттеу жүйесі.
Психологияның музыкалық білім берудегі деңгейлері
Қазіргі уақытта психология музыкалық білім беру теориясы мен практикасына тікелей ықпал етеді. Бұл ықпал музыкант-педагогтің әрекеті, оқушылардың музыкалық іс-әрекеті нәтижесі және тұлғаның дамуы арасындағы байланыстан көрінеді.
Даму деңгейлері
- 1 Теориялық — ұғымдар мен түсіндіру модельдері қалыптасады.
- 2 Технологиялық — нақты психологиялық әдістер мен педагогикалық тәсілдер іздестіріледі.
- 3 Әдістемелік-дидактикалық — оқу мазмұны мен оқыту тәсілдері пән ерекшелігіне сай бейімделеді.
Музыкалық-педагогикалық процесті түсіндіруде психологтар мен педагогтер жиі қолданатын негізгі түсініктер: музыкалық іс-әрекет, музыкалық қабілет, музыкалық-танымдық процестер (қабылдау, есте сақтау, ойлау және т.б.). Ал музыкалық психология музыкалық сезім мен музыкалық іс-әрекеттің ішкі психологиялық негізін, құрылымын, заңдылықтарын және сезімнің қызметін талдайды.
Психологиялық принциптер және оқытудағы механизмдер
Музыкалық білім беру педагогикасы оқушылардың музыкалық сезімін зерттей отырып, мақсатты түрде дамытуға бағытталған принциптерді қалыптастырады. Психологиялық ғылым болса, теория мен практиканың байланысын жалпығылымилық психологиялық принциптер арқылы, музыкалық іс-әрекет аясында ашады.
Негізгі ұғымдар
Психологиялық принциптер
Адам психикасының қалыптасуы мен дамуының ерекшеліктерін және механизмдердің қызмет етуін түсіндіретін тұжырымдар.
Механизм
Жалпы психологиялық принциптер мен музыкалық білім берудің дидактикалық принциптерін оқыту әдістеріне кіріктіру; пән ерекшеліктерін ескеру және сол ерекшеліктерге сай жеке әдістерді енгізу.
Оқушының музыкалық қабілетін дамыту барысында педагог-музыкант оқу процесін құрастыруда отандық психологияда орныққан маңызды принциптерге сүйенеді.
Музыкалық қабілетті дамытудағы жетекші принциптер
Сана мен әрекет бірлігінің принципі
Бұл принцип психологиялық және музыкалық білім беру педагогикасы мәселелерін әдіснамалық тұрғыдан нақтылауға мүмкіндік береді: музыкалық қабілет тек іс-әрекет үстінде дамиды, қалыптасады және құрылады. Осы ұстанымды іске асыра отырып, педагог-музыкант оқушылардың музыкалық қызметін ұйымдастыру арқылы музыкалық қабілеттің процестік моделін қалыптастырады.
Осы принцип арқылы педагог нені анықтайды?
- Оқушының музыкалық қабілетінің деңгейін.
- Музыкалық сананың даму деңгейін.
- Сабақтағы музыкалық іс-әрекеттің психологиялық жағдайын (сипаты, екпіні, белсенділігі).
- Сабақ мазмұнын меңгеру деңгейін және оқу динамикасын.
Біртұтастылық және жүйелілік принципі
Бұл принцип психологияда қабілеттілік пен дарындылықтың тұтас моделін құру міндетімен байланысты. Музыкант-педагог мұндай модельдерге сүйене отырып, оқу процесін зерттеушілікке және шығармашылыққа бағыттай алады.
Дарындылық моделі (Дж. Рензулли)
Дарындылық тұлғаның интеллектуалдық мүмкіндігі, шығармашылық қасиеті және өзін көрсетуге бағытталған мотивациясы арқылы іс-әрекетте ашылады.
Интегралды тұлғалық модель (В. С. Мерлин)
Музыкалық қабілет психиканың бірнеше деңгейінде қарастырылады: психофизиологиялық, нейропсихологиялық, психологиялық, тұлғалық.
Музыкалық-педагогикалық процестің қатысушыларының өзара әрекеті жастық және тұлғалық ерекшеліктермен айқындалады. Сол себепті интегралдық көзқарас оқыту мазмұнын да, әдістерін де нақты жағдайға бейімдеуге көмектеседі.
Психологиялық-педагогикалық диагностика: екі деңгей
Музыкалық педагогика мен психологияның байланысы психологиялық-педагогикалық диагностика саласында ерекше айқын көрінеді. А. Ф. Ануфриева психологиялық диагностика теориясында рефлексияның екі деңгейін бөліп көрсетеді:
Феноменологиялық деңгей
«Нені көреміз? Қандай феноменді байқаймыз? Қандай құбылысты қарастырамыз? Қандай мәселе бар?»
Мысал
Музыкалық шығарманы орындау кезінде қателердің жиі қайталануы — есте сақтаудың жеткіліксіздігімен байланысты болуы мүмкін.
Себептік-негіз деңгейі
«Неге олай болды? Мәселенің түпкі себебі қандай? Қандай механизм іске қосылды немесе бұзылды?»
Бұл деңгей феноменнің артындағы себептерді анықтап, оқыту тәсілдерін мақсатты түрде түзетуге мүмкіндік береді.
Музыкалық білім беру мәселелерін психологиялық-педагогикалық үйлесімде қарастыру бірқатар зерттеушілердің еңбектерінде көрініс тапқан: Г. М. Коган, К. Мартисена, О. Ф. Шульпякова, Г. М. Цыпина және басқалар. Соңғы жылдардағы музыкалық-педагогикалық зерттеулердің бір бөлігі В. М. Подуровский еңбектерінде жинақталған. Ал технологиялық деңгейдегі байланыс нақты психологиялық әдістер мен педагогикалық тәсілдерді іздестіру арқылы айқындалады (В. И. Петрушина, А. В. Торопова, Н. В. Суслова және т.б.).
Өздік жұмысқа арналған сұрақтар мен тапсырмалар
Бірінші бөлім
- Педагог-музыканттың дүниетанымын сипаттаңыз және оның практикалық қызметіндегі маңызын түсіндіріңіз.
- Философия мен музыкалық білім беру педагогикасында «көзқарас», «идея», «түсінік», «мәселе» ұғымдарының маңызы бірдей ме? Неліктен?
- Өз көзқарасыңыз тұрғысынан философияның музыкалық білім беру педагогикасына ықпалын талдаңыз.
- Музыкалық білім беру теориясы мен практикасына қатысты философиялық білімнің жеке және интерпретациялық үлгілерін көрсетіңіз.
Екінші бөлім
- «Музыкалық интонация» категориясының айырмашылықтары мен ортақ белгілерін түсіндіріңіз.
- Педагог-музыканттың практикалық қызметінде стиль мен жанр туралы музыкатанушылық білімді қолданудың үлгісін келтіріңіз.
- Музыкалық білім беру тарихында студенттердің ұстанымдарын салыстырып, сипаттаңыз.