Мәдениет адамға деген махаббат

Мәдениетті зерттеудің пәні мен көкжиегі

Мәдениетті зерттеудің терең философиялық дәстүрлері бар. Бұл тақырып әртүрлі ғылым өкілдерінің, ең алдымен археология, этнография, тарих, психология және әлеуметтану салаларының қызығушылығын ерте кезден-ақ тудырды. Алайда мәдениетті жүйелі түрде пәнаралық зерттеу тек XX ғасырдың ортасында айқын қалыптаса бастады.

Қазіргі кезеңдегі мәдениет түсінігі көбіне мәдени дағдарысты және адам мен табиғат арасындағы үйлесімнің әрдайым мүмкін бола бермейтінін ұғынумен байланысты. Бүгінгі таңда мәдениеттердің алуан типтерін жіктеуге, мәдениеттің негіздері туралы жалпы теориялық пайымдаудан нақты мәдениеттанулық зерттеулерге көшуге мүмкіндік ашылды.

Мәдениеттанудың деңгейлері: өнім, байланыс, архетип

Мәдениеттанушы, ең алдымен, мәдени қызметтің нәтижелерімен жұмыс істейді: мәдени шығармашылықтың тақырыптары мен өнімдерін (мысалы, музыка, бейнелеу өнері туындылары) талдайды. Сол сияқты музыкатанушылар мен өнертанушылар да қандай теориялық позицияны ұстанса да, мәдениет рухын — менталитетті, мәдени парадигманы — игеруге бет бұрғанда мәдениеттанулық өріске кіреді.

1) Мәдени өнімдер деңгейі

Шығармашылық нәтижелері мен олардың мағыналық құрылымы: өнер, мәтіндер, стильдер, символдар, мәдени үлгілер.

2) Коммуникативтік деңгей

Қарым-қатынас жасау мәдениеті, білім беру мен тәрбие институттары, мәдени нормалар мен қоғамдық өзара әрекет арналары.

3) Ядро (архетип) деңгейі

Мәдени шығармашылық қызметінің құрылымы: мәдениеттің ішкі «коды», тұрақтылық пен жаңару тетіктері, мұрагерлік жолдары.

Уақыт өте мәдениеттану философиядан дараланып, өз зерттеу пәніне ие болды: мәдениеттің генезисін, жұмыс істеуін және дамуын түсіндіреді, мәдени мұрагерлік пен тұрақтылық тәсілдерін ашады, мәдени дамудың өзіндік кодын сипаттайды.

Мәдениеттанудың негізгі функциялары

Үш тірек

Мәдениеттану мәдениеттің тұтастығын түсіндіруге мүмкіндік беретін бірнеше өзара байланысты функцияларды атқарады.

Сақтау: мәдениетті және оның ауызша, символдық қабаттарда жасырынған базалық негіздерін қорғау.
Жаңару: мәдениеттің жаңғыруы мен инновация институттарының қалыптасуын түсіндіру.
Трансляция: мәдениеттің «заттанған әлемі» арқылы индивидтің әлеуметтенуі және мәдени дамуға қосылуы.

Бұл деңгейлер мәдени форма жасаудың кең спектрін сипаттайды: ғылым, техника, өнер, дін, философия, саясат, құқық, экономика және т.б. Мұның бәрі мәдени қызмет құрылымын, мәдениеттің бейнесі мен тұтастығын айқындауға жағдай жасайды. Сонымен қатар мәдени тұтастықты қайта жаңғырту мәселесін қойып, оны концептуалды тұрғыдан шешуді талап етеді.

Негізгі міндет

Мәдениеттанудың маңызды міндеті — «мәдениет генетикасын» құру: ол көркем іске асырудың тарихи-мәдени процесін ғана түсіндірмей, мәдениеттердің әртүрлі типтік модельдерін қайта құрастырып, салыстырмалы талдау жүргізуге мүмкіндік беруі тиіс.

Оқу пәні ретіндегі мәдениеттану: жүйе және логика

Мемлекеттік білім беру стандарттарына енгізілген мәдениеттану оқу пәні мәдениеттану мектептері мен бағыттарын, әлемдік және отандық мәдениет теориялары мен тарихын қарастыруды қамтиды. Бұл — өзара әрекет ететін элементтерден құралатын, қоғаммен және өзге жүйелермен байланыста үнемі дамып отыратын, күрделі ішкі құрылымы бар мәдениет туралы білімнің дербес әрі логикалық негізделген жүйесі.

Тақырыбы (не зерттеледі?)

Жалпыадамзаттық және ұлттық мәдени процестердің объективті заңдылықтары; тірі ескерткіштер; материалдық және рухани мәдениет құбылыстары; адамдардың мәдени қызығушылықтары мен қажеттіліктерінің пайда болуын, қалыптасуын және дамуын айқындайтын факторлар мен алғышарттар.

Объектісі (қайда көрінеді?)

Әртүрлі табиғи және әлеуметтік жүйелердегі мәдени өмір; негізгі мәдени-тарихи типтердің ерекшеліктері мен жетістіктері; қазіргі әлеуметтік-мәдени ортадағы тенденциялар мен процестер.

Маңызды проблемалар

Әлемдік және отандық мәдениет теориясы мен тарихының түйінді мәселелері, мәдени өзгерістердің механизмдері, дәстүр мен инновацияның арақатынасы.

«Мәдениет» ұғымының қалыптасуы: тарихи шолу

«Мәдениет» сөзі кең қолданысқа XVIII ғасырда тұрақты түрде еніп, кең тарады. Дегенмен оның түбірі Рим антикасынан бастау алады: латын тілінде agri cultura — жерді өңдеу, өсіру, егу мағынасын білдірген. Бастапқы мәні уақыт өте келе адамның жеке қасиеттерімен байланысты ұғымға ауысты.

Ағарту дәуірінде мәдениет ұғымы көбіне рухани мәдениетпен шектеліп, білімділік, оқығандық, тәрбиелілік басты өлшемге айналды. Мұнда білімнің рөлі шешуші деп саналды, бірақ сол кезеңнің өзінде-ақ білім мәдениеттің қажетті шарты болғанымен, жеткілікті шарт емес екені түсінікті болды.

Мәдениеттанудың ғылым ретінде қалыптасуы

Мәдениет туралы ғылым — мәдениеттану — кешірек, негізінен XX ғасырда айқын қалыптасты. Әрине, мәдениет одан бұрын да зерттелді: XIX ғасырдың ортасына дейін бұл салада философия мен тарих басым болды, кейін этнография, антропология және өзге пәндер қосылды.

Э. Тайлор және «Ертедегі мәдениет» (1871)

Мәдениетке тікелей арналған алғашқы іргелі еңбектердің бірі — ағылшын тарихшысы Эдвард Тайлордың «Ертедегі мәдениет» (1871) кітабы. Ол мол этнографиялық материалға сүйеніп, алғашқы мәдениеттің нақты элементтерін сипаттап, анимизм тұжырымын ұсынды: бұл — табиғаттың «жандануына» сену арқылы адамның қоршаған ортамен қатынас тәжірибесін түсіндіретін тұтас көзқарас.

Эволюционист ретінде Тайлордың мақсаты — «жабайылықтан» «өркениетке» дейінгі жолда адамзат мәдениетінің бірлігі мен бірізді дамуын көрсету. Ол мәдениетті (өркениетпен теңестіре отырып) былай анықтады: мәдениет — кең этнографиялық мағынада білім, сенім, өнер, адамгершілік, заңдар, әдет-ғұрыптар және адамның қоғам мүшесі ретінде игерген басқа да қабілеттері мен дағдыларының жиынтығы.

Лесли Уайт және «мәдениет туралы ғылым»

«Мәдениеттану» терминін ғылыми айналымға енгізуді арнайы негіздеген алғашқы зерттеушілердің бірі — америкалық мәдени антрополог Лесли Уайт. Ол бұл атауды «мәдениет туралы ғылымның» синонимі ретінде қолдануды орнықтырды.

Уайт үшін мәдениет — болмыстың ерекше объектісі әрі әлеуметтік құбылыстардың ерекше тобы. Ол мәдениетті индивидтен «кейін тұратын» жүйе ретінде қарастырып, зерттеудің тікелей объектісі адам емес, мәдениет болуы мүмкін екенін айтады. Мәдениет, оның ойынша, жеке адамға және қоғамға тәуелсіз, дамудың ішкі логикасына бағынатын объективті жүйе ретінде талдана алады.

Л. Уайт бойынша мәдениет: үш қосалқы жүйе

Технологиялық жүйе

Адамның табиғатпен өзара қатынасы: техника мен еңбек құралдарын қолдану, тұрғын үй типтері және практикалық дағдылар.

Әлеуметтік (ресми) жүйе

Қоғамдық қатынастар мен оларға сай мінез-құлық үлгілері: туыстық жүйелер, экономикалық, саяси, әскери, эстетикалық және басқа байланыстар.

Идеологиялық жүйе

Идеялар, сенімдер, дәстүрлер және білімнің әртүрлі формалары.

Мәдениет ұғымының көптүрлі анықтамалары

Қазіргі уақытта мәдениетке қатысты 500-ден астам анықтама бар. Зерттеушілер жүзден аса негізгі анықтамаларды талдап, оларды бірнеше топқа біріктірді.

Суреттемелік анықтамалар

Негізінде Э. Тайлор дәстүріне сүйенеді: мәдениет — қызмет түрлері мен сенімдердің жиынтығы, адамның жасағанының бәрі (кітап, сурет т.б.), тіл, дәстүр, этикет, этика, дін, табиғатқа және қоғамға бейімделу жолдары.
Тарихи анықтамалар

Дәстүр мен әлеуметтік мұраның рөлін айқындайды: мәдениет — тарихи даму нәтижесі; жасанды, адам қолымен жасалған нәрселердің және ұрпақтан ұрпаққа берілетін құралдар, символдар, ұйымдар, қызмет түрлері, көзқарастар мен сенімдердің жиынтығы.
Нормативтік анықтамалар

Ережелер мен нормалардың мәнін алға шығарады: мәдениет — әлеуметтік ортамен айқындалатын индивидтің өмір салты.
Құндылықтық анықтамалар

Мәдениет — адамдар тобының материалдық және әлеуметтік құндылықтары, институттары, әдет-ғұрыптары, мінез-құлық реакциялары.
Психологиялық анықтамалар

Адамдардың нақты проблемаларды психологиялық деңгейде шешу тәсілінен шығады: мәдениет — табиғи ортаға және экологиялық қажеттіліктерге ерекше бейімделудің нәтижелері.
Әлеуметтік-педагогикалық анықтамалар

Мәдениет — биологиялық мұра емес, үйренілетін мінез-құлық: ол әлеуметтену процесінде игеріледі.
Құрылымдық анықтамалар

Ұйымдасу мен модельдеу сәттеріне назар аударады: мәдениет — өзара байланысқан белгілер жүйесі; негізгі қажеттіліктер айналасына ұйымдасқан әлеуметтік институттарды құрады және материалдық әрі материалдық емес мәдени ядро (модель) қалыптастырады.
Идеологиялық анықтамалар

Мәдениет — ерекше әрекеттер арқылы индивидтен индивидке ауысатын идеялар ағыны.
Символдық анықтамалар

Мәдениет — белгілер мен символдарды қолдануға негізделген феномендер ұйымы: материалдық заттар, әрекеттер, идеялар, сезімдер және мәндер.

Философиялық түсіндірулер: мәдениетке әртүрлі көзқарастар

Жеке авторлар мәдениетті әртүрлі қырынан қарастырды. Көптеген ағартушы-философтар мәдениетті адамның ішкі рухани байлығы және адамдағы адамшылық өлшемі ретінде түсіндіруге ұмтылды.

Ф. Шиллер

Мәдениет — адамның ішкі рухани байлығы мен адамшылық дәрежесінің көрінісі.

Ф. Ницше

Мәдениет — халықтың өмір стилі.

Н. Бердяев

Мәдениет — «халықтың тірі тағдыры», «адам мен адамзаттың заңды жолы», «шығармашылық пен бостандықты жүзеге асыру».

Н. Рерих

Мәдениет — қауымды құрметтеу; адамға деген махаббат; қауымның қуаты; құтқару жолы; қозғалтқыш; жүрек.

В. Библер

«Пирамида тәрізді линза — мәдениет» ұғымы арқылы мәдениетті адамның өз тағдырын қалыптастыруы мен өзін өзгертуінің ұйымдасқан актісі ретінде пайымдайды.

А. Лосев және кейінгі түсіндірулер

А. Лосев мәдениетті «барлығын шекті талдап қорыту» ретінде сипаттайды. Басқа авторлар мәдениетті шығармашылық, кез келген қызметтің рухани өлшемі, рухани өндіру, халықтың өмір салты немесе биологиялыққа ұқсас «әлеуметтік мұра» ретінде түсіндіреді. Қорытындысында мәдениет тіршілік әрекетінің адами тәсілі ретінде танылады.