Дэрілік өсімдіктер

Эфир майлары

Эфир майлары — өткір иісті, күрделі ұшпа қосылыстар. «Шыны майлардан» айырмашылығы: матада және қағазда майдың ізі қалмайды. Дүние жүзінде эфир майлы 2500‑ге жуық өсімдік бар.

Эфир майлары өсімдіктің әртүрлі мүшелерінде (гүлінде, жапырағында, жемісінде, кейде жерасты бөліктерінде) жиналады. Вегетация барысында майдың қасиеті мен иісі өзгеруі мүмкін: мысалы, кориандрдың піспеген жемісі жағымсыз иісті болса, піскеннен кейін иісі жағымды болып, тағам өнеркәсібінде кең қолданылады.

Химиялық құрамы әртүрлі болғандықтан, әсері де сан алуан: микробтарға және түйілуге қарсы әсер етуі мүмкін, жүрек жұмысын жақсартады, қызуды басады, ас қорыту жолдарында шырын бөлінуін күшейтеді.

Гликозидтер

Гликозидтер — өсімдік бөліктерінде болатын күрделі органикалық қосылыстар. Олардың қантты және қантсыз (агликон) бөліктері болады. Ферменттер, қышқылдар немесе қайнату әсерінен қанттарға (глюкоза, фруктоза және т.б.) және агликонға ыдырайды.

Таза күйінде — кристалл тәрізді ащы зат; суда жақсы ериді, бірақ спиртте нашар ериді; көпшілігі улы. Емдік ықпалы көбіне агликонның химиялық құрамына байланысты. Қазіргі уақытта жүрек гликозидтері жиі қолданылады, алайда олардың уыттылығы жоғары болғандықтан, емді тек дәрігер бақылауымен жүргізу қажет.

Флавоноидтар

Флавоноидтар — өсімдік пигменттері класындағы кең таралған қосылыстар. Олар бос күйінде де, көбіне гликозид түрінде де кездеседі (катехиндерден басқа). Қант бөлігі ретінде моно-, ди- және трисахаридтер болуы мүмкін. Өсімдіктерде жиі кездесетін моносахаридтер: D‑глюкоза, D‑галактоза, L‑рамноза, L‑арабиноза.

Флавоноидтарды зерттеу XIX ғасырдың басынан бастау алады, ал ерекше қызығушылық XX ғасырдың 40-жылдарынан күшейді. Дьерди 1936 жылы лимон қабығынан алынған флавоноидтар қоспасының Р‑витаминдік белсенділікке ұқсас әсері бар екенін дәлелдеді.

Қазіргі деректер бойынша флавоноидтардың фармакологиялық әсер ауқымы кең: оларды жүрек‑қантамыр ауруларында, спазмолитикалық, қабынуға қарсы және микробтарға қарсы дәрілік зат ретінде қолдану мүмкіндігі бар. Соңғы кезде флавоноидтарды ісікке қарсы қолдануға болатыны туралы мәліметтер де кездеседі. Дегенмен, флавоноидтарды дәрі-дәрмек ретінде ресми қолдану әлі де шектеулі; олар жиі Гален және жаңа Гален препараттарының құрамына енгізіледі.

Кумариндер

Кумариндер өсімдікте таза күйінде де, гликозид құрамындағы агликон түрінде де кездеседі. Олар жарыққа сезімтал, тез ыдырайды және суда нашар ериді. Көпшілігі тамыр кеңейткіш әрі ісікке қарсы әсерімен сипатталады.

Қазіргі уақытта 150‑ден аса кумарин түрі бөлініп алынған. Олар көбіне бұршақтұқымдастар мен шатыргүлділердің тамыры мен жемістерінде кездеседі.

Алкалоидтар

Алкалоидтар — күрделі азотты қосылыстар. Атауы арабтың al‑kali (сілті) және гректің eidos (ұқсас) сөздерінен шыққан. Алкалоидтардың мөлшері өсімдік түріне, өсу ортасына, биологиялық даму сатысына, өсіру және жинау әдістеріне қарай өзгеріп отырады.

Көпшілігі суда ерімейді, бірақ органикалық қышқылдармен байланысып суда еритін тұздар түзеді. Медицинада көбіне осы тұздардың судағы ерітінділері қолданылады. Дәмі ащы, жиі улы және күшті әсер ететін дәрілік заттарға жатады; фармакологиялық әсерлері өте көп.

Шайыр

Шайыр — күрделі химиялық қосылыс; жабысқақ, суда ерімейтін, иісі әртүрлі болады. Сұйық шайырды бальзам деп атайды. Шайыр өсімдікте шайыр жолдарында жиналып, сыртқы қабат жарақаттанғанда жараны жауып, кеуіп қалудан және микробтардың түсуінен қорғайды.

Шайыр қылқанжапырақтыларда, қайыңның бүрі мен жапырағында, алоэде кездеседі. Медицинада бактерияға қарсы құрал ретінде, сондай-ақ тұндырмасы ішкі мүшелерге қатысты кейбір жағдайларда қолданылады. Қарағай шайыры кең қолданылатын кейбір пластырь құрамына кіреді. Ежелгі Египетте ладан, мирра, канифоль сияқты шайырлар бальзамдау мақсатында пайдаланылған.

Шыны майлар және майға ұқсас заттар

Шыны майлар — глицериннің күрделі эфирлері мен жоғары май қышқылдарының қосылыстары. Құрамында қаныққан және қанықпаған қышқылдар болады. Қаныққан қышқылдарға пальмитин, стеарин, миристин және лаурин қышқылдары жатады.

Шыны майлар көбіне өсімдік тұқымында кездеседі; ал зәйтүн майы етті зәйтүн жемісінен өндіріледі. Суда ерімейді; спиртте салқын ортаға қарағанда ыстық ортада жақсырақ ериді. Медицинада өсімдік майлары (майлар, кремдер, сабындар) теріні жұмсарту үшін кең қолданылады.

Қанықпаған май қышқылдары холестеринмен байланысып, еритін қосылыстар түзіп, оның ағзадан шығарылуына көмектеседі. Сондықтан мұндай майлар эссенциалды деп қарастырылады (ағзада түзілмейді). Ең бағалы майларға жүгері, күнбағыс және зәйтүн майы жатады. Өсімдік майын көп тұтынатын елдерде атеросклероздың салыстырмалы түрде төмен болуы жиі аталады.

Майға ұқсас заттарға балауыз, стериндер, камфора жатады; олар да дәрі дайындауда қолданылады.

Илік заттар

Илік заттар көптеген өсімдіктерде кездеседі. Олар тұтқырлайтын (тырыстыратын) әсер беретін дәрілер құрамына кіреді, бактериялардың өсуін тежей алады және кейбір қабыну үдерістерінде пайдалы болуы мүмкін.

Зерттеулерде илік заттардың антигепатоуытты, антибактериялық, антимутагендік, саңырауқұлақтарға қарсы белсенділігі, сондай-ақ қанның қалпына келуіне және суық тию жағдайларына қатысты ықпалы туралы деректер келтіріледі. Соңғы жылдары жүргізілген зерттеулер олардың антиоксиданттық, антивирустық, фунгицидтік және өсуді реттеуші ықтимал әсерлерін де сипаттайды. Осыған байланысты ғалымдар илік заттарға бай шикізат көздерін іздестіруде.

Сапониндер

Сапониндер — шайқағанда сабын көбігіндей көбік түзетін гликозидтер (латынша sapo — «сабын»). Олар қант бөлігі мен агликонға ыдырайды; агликонды сапогенин деп атайды.

Сапогенин қақырық түсіруге, несеп айдауға, кейбір мүшелердің ісінуі мен ағзаның жалпы қызметін қолдауға бағытталған құралдарда қолданылуы мүмкін.

Витаминдер

Витаминдер (латынша vita — «өмір») — ағзаның қалыпты тіршілігі үшін қажет биологиялық белсенді органикалық заттар. Олар тағаммен бірге түседі, зат алмасуға қатысады, ағзаның төзімділігін қолдайды және ферменттер түзілуінде маңызды рөл атқарады.

Қазіргі уақытта шамамен 30‑дай витамин белгілі, олардың 20‑дай түрі адам ағзасына өсімдік тектес тағам арқылы түседі. Дәрілік өсімдіктер шикізаты — витамин алудың құнды көзі.