Президенттің Парламентке қатысты өкілеттігі
Қазақстан Республикасы Президенті: мемлекеттік биліктің кепілі және рәмізі
Қазақстан Республикасының Президенті халық пен мемлекеттік биліктің, Конституцияның мызғымастығының, сондай-ақ адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының рәмізі және кепілі болып табылады.
Халық бірлігінің рәмізі
Президентті көпұлтты халық тікелей сайлағандықтан, ол халық еркінің бірлігін білдіреді және халық атынан сөйлеуге құқылы.
Билік тармақтарының үйлесімі
Президент билік тармақтарының ешқайсысына тікелей жатпайды және олардың келісіммен қызмет етуін қамтамасыз етуге тиіс.
Заң үстемдігі
Конституция мен заңдардың сақталуына мемлекеттік органдардың жауапкершілігін қамтамасыз ету — Президент миссиясының өзегі.
Тарихи контекст
Н.Ә. Назарбаев президенттік басқару жүйесі белгілі бір тұлғалардың жеке мүддесі немесе амбициясынан емес, елдің дамуына әсер ететін объективті факторлардан туындайтынын атап өткен. Жоғарғы Кеңес өздігінен тарағаннан кейін және заң шығару өкілеттігінің бір бөлігі уақытша Президентке берілген кезеңде мемлекеттік өмірдің маңызды мәселелері бойынша жедел әрі құқықтық күші жоғары көптеген жарлықтар қабылданғаны да осы контекстің бір бөлігі.
Президенттікке қойылатын талаптар
Мемлекет басшысы әрі ең жоғары лауазымды тұлға ретінде Президенттің қызметі саяси тәжірибе мен жауапкершілікті талап етеді. Осыған байланысты Конституция Президенттікке кандидатқа бірқатар шарттарды белгілейді.
Жас ерекшелігі
- Кемінде 35 жас болуы.
- 65 жастан аспауы (кеңестік кезеңдегідей биліктің ұзақ уақыт ауыспай қалу тәуекелін төмендету мақсатында).
Азаматтық және тұрақты тұру талабы
- Тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болуы.
- Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы.
Бұл талаптар мемлекет басшысының елді, халықты, тарихты, экономиканы және ұлттық ерекшеліктерді терең білуіне бағытталған.
Мемлекеттік тілді меңгеру
Конституция Президенттікке мемлекеттік (қазақ) тілді еркін меңгерген азаматтың сайлана алатынын бекітеді. Бұл талап Қазақстан мемлекеті байырғы қазақ жерінде құрылғанын, ал тілдің өміршеңдігі — ұлттық болмысты сақтаудың негізгі шарттарының бірі екенін ескертеді.
Президентті сайлау тәртібі
Мажоритарлық жүйе қағидалары
- Сайлау өткізу үшін сайлаушылардың 50%-дан астамы қатысуы қажет.
- Қатысқан сайлаушылар дауысының 50%-дан астамын алған кандидат сайланды деп есептеледі.
- Егер ешбір кандидат қажетті межеге жетпесе, қайта дауыс беру өткізіледі.
- Қайта дауыс беруге ең көп дауыс алған екі кандидат қатысады; көпшілік дауыс жинағаны жеңімпаз болады.
Президенттің негізгі өкілеттіктері
Президенттің өкілеттіктері мемлекеттік билік органдарының қызметін үйлестіруге ықпал етеді. Төменде кең тараған негізгі бағыттар жинақталып берілді.
Парламентке қатысты
- Кезекті және кезектен тыс сайлауды тағайындайды.
- Сенатқа жеті депутатты тағайындайды (заңда көзделген тәртіппен).
- Парламенттің бірінші сессиясын шақырады.
- Депутаттардың Қазақстан халқына ант беруін қабылдайды.
- Сенат төрағалығына кандидат ұсынады.
- Палаталардың бірлескен не жеке отырыстарына қатысып, сөз сөйлеуге құқылы.
- Үкімет мүшелері заңдарды орындамаған жағдайда оларды қызметтен босату туралы өтініштерді қарайды.
- Конституцияда көзделген тәртіппен Парламентті тарата алады.
Үкіметке қатысты
- Парламенттің келісімімен Премьер-министрді тағайындайды және қызметтен босатады.
- Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқару органдарын құрады, таратады, қайта құрады.
- Үкімет мүшелерінің ант беруін қабылдайды.
- Премьер-министрдің қызмет бағыттары туралы баяндамасын жүйелі түрде тыңдайды.
- Өте маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді.
- Үкіметтің немесе оның мүшелерінің отставкасы туралы шешім қабылдайды.
- Конституция мен заңдарда көзделген өзге де атқарушылық функцияларды Үкіметке жүктей алады.
Сот жүйесіне қатысты
Жоғарғы Сот Кеңесінің ұсынысы бойынша Жоғарғы Сот Төрағасын, алқалар төрағаларын және судьяларды тағайындау/қызметтен босату үшін Сенатқа ұсынады; облыстық және оған теңестірілген соттардың төрағаларын, алқа төрағаларын және судьяларын, сондай-ақ өзге соттардың төрағалары мен судьяларын заңда көзделген тәртіппен тағайындайды.
Әкімдерге қатысты
- Премьер-министрдің ұсынысымен облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін тағайындайды.
- Өз құзыреті шеңберінде тапсырмалар беріп, орындалуы туралы есептерін тыңдайды.
- Мәслихат депутаттарының басым көпшілігі сенімсіздік білдірген жағдайда әкімді қызметтен босату туралы шешім қабылдай алады.
Демократиялық мәдениет: ықтимал тәуекелдер мен жауапкершілік
Өкілеттіктің кең болуы әрдайым жоғары жауапкершілікті талап етеді. Демократиялық дамуды көздейтін қоғамда мемлекеттік биліктің кез келген деңгейінде өзін-өзі шектеу, есеп берушілік және ашықтық ерекше маңызға ие.
Тәуекелдер
- Билікті тұлғаландыруға алып келетін «мен» риторикасының шамадан тыс күшеюі.
- Қателіктерді жария талқылаудан қашу, сыннан оқшаулану және жабық шешімдерге ұмтылу.
- Парламенттің құқығы мен мүмкіндігін тарылту арқылы тепе-теңдікті әлсіретуге талпыныс.
- Асыра мақтау мен жағымпаздыққа бой алдыру (институционалдық сүзгілердің әлсіреуі).
Қоғамдық бақылау мысалы
Демократиялық дәстүрі орныққан елдерде жоғары лауазымды тұлғалардың орынсыз әрекеттері қатаң назарда болады. Мысалы, кейбір батыс елдерінде мемлекеттік ресурсқа немқұрайды қарағаны үшін Президенттің әрекеті парламенттік талқылауға түсіп, санкция қолданылған жағдайлар кездеседі.
Мұндай тәжірибе биліктің беделін әлсірету үшін емес, керісінше есеп берушілікті күшейту үшін қажет.
Теңгерімнің мәні
Аталған тәуекелдердің алдын алудың негізгі жолы — институттардың тұрақтылығы, құқық үстемдігі және ашық қоғамдық талқылау мәдениеті. Жоғары лауазым иелері бұл қағидаларды өз тәжірибесінде ұстанса, ол әрі мемлекетке, әрі халыққа пайдалы нәтиже береді.
Ұсыныс: Конституцияда «ақ бата» және «қара бата» ұғымдарын бекіту
«Ақ бата»
Елге еңбегі сіңген, қоғамды алға бастаған басшы зейнет демалысына шығарда қоғамдық деңгейде «ақ бата» алсын және бұл мәртебе құрмет белгісі ретінде танылсын.
«Қара бата»
Мемлекеттік мүлікті талан-таражға салған, ел мүддесінен гөрі өз мүддесін жоғары қойған басшыға «қара бата» беріліп, бұл қоғамның саяси-адамгершілік бағасы ретінде айқындалсын.
Қорытынды ой
Бұл ұсыныстың түпкі мәні — жеке тұлғаны емес, қызметтің жауапкершілігін алдыңғы қатарға шығару, билік иелерін қоғам алдындағы моральдық әрі саяси есеп берушілікке ынталандыру. Ел тағдырына алаңдаушылық — демократиялық қоғамның табиғи белгісі.