Экономиканы ақша - несиелік реттеудің кейбір аспектілері туралы қазақша реферат

Ұлттық банктің несие құнына ықпал ету мүмкіндігі оның соңғы сатыдағы кредитор ретіндегі қызметімен байланысты. Несие бойынша сыйақы мөлшерлемелері ақша-несие саясатының құралы ретінде нарықтық мөлшерлемелерге әсер ету үшін пайдаланылады.

Бұл құрал, ең алдымен, Қазақстан Ұлттық банкінің қайта қаржыландырудың ресми мөлшерлемесінен және жүргізілетін операциялар бойынша өзге де сыйақы мөлшерлемелерінен тұрады. Ресми мөлшерлемелер нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа, сондай-ақ инфляция деңгейіне тәуелді.

Ресми мөлшерлемелердің төмендеу үрдісі әр кезеңде байқалғанымен, экономиканы сауықтырудың кепілі ретінде жиі аталатын ұғымдардың бірі — позитивті пайыздық мөлшерлеме. Ол инфляцияға қарсы әсер ете алады: жинақтауды ынталандыру арқылы сұранысты тежейді және несиені қымбаттату арқылы тиімсіз инвестициялық салымдарды шектейді.

Инфляция жағдайында пайыздық мөлшерлеме тек кредитордың табысын ғана емес, сондай-ақ несиеленген капиталдың нақты құнын құнсызданудан қорғау қызметін де атқарады. Капитал құнын сақтаудың балама тәсілдері ретінде индекстеу әдістері қарастырылады: мұнда табыс екі бөлікке ажырайды — капитал құнын сақтау және таза табыс алу.

Ал инфляциялық күтілімдерге сүйеніп мөлшерлеме белгілеу кезінде нақтылық төмендеуі мүмкін: болашақ инфляция жеткіліксіз бағаланса — кредитор ұтылады, артық бағаланса — қарыз алушы ұтылады. Сондықтан жоғары инфляция жағдайында экономикалық саясаттың міндеттерінің бірі оптималды пайыздық мөлшерлемені табу болуы мүмкін: ол тиімсіз инвестицияны қысқартып, мөлшерлеменің кері әсерінен экономиканы қорғауға тиіс.

Егер орталық банктің мақсаты несиелік институттардың несиелік әлеуетін азайту болса, ол қайта қаржыландыру мөлшерлемесін көтереді. Бұл кезде мақсатқа жету үшін ақша нарығына өзге тәсілдермен де ықпал ету қажет болуы мүмкін (мысалы, міндетті резервтер нормаларын өзгерту және т.б.).

Қазақстанда реформалар кезеңінде қайта қаржыландыру мөлшерлемесін қолдану әрдайым ыңғайлы бола бермеді. Тек 1994 жылдың екінші жартысынан бастап Ұлттық банк сынға қарамастан позитивті мөлшерлеме белгілеуге көшті: қайта қаржыландыру мөлшерлемесі 270%-тен 300%-ке дейін көтеріліп, кейін бір айдан соң 340%-ке дейін ұлғайтылды. Нақты мәндер мен оның нарықтық мөлшерлемемен сәйкестігі несиелік ресурстар аукционында айқындалды.

340% деңгейі белгіленгеннен кейін бір ай өткен соң Ұлттық банк жылдың соңына дейін мөлшерлемені 230%-ке дейін төмендетті. Бұл шешім инфляцияның бәсеңдеуі және айырбас бағамының тұрақтануы байқалғаннан кейін мүмкін болды. 1995 жылы мөлшерлеме әрі қарай 45%-ке дейін төмендеді, алайда қарашада 52,5%-ке дейін қайта көтерілді; соның нәтижесінде инфляция 2,4%-тен 4,4%-ке дейін өсті.

1994–1995 жылдары нақты нарықтық пайыздық мөлшерлемелер оң мән көрсетіп, ал валюталық алыпсатарлық операциялар бойынша табыстылық теріс мәнге жақындады. 1996 жылы Ұлттық банк позитивті пайыздық мөлшерлеме ұстанымын жалғастырды: тек бір жылдың ішінде қайта қаржыландыру мөлшерлемесі он рет өзгеріп, жыл басымен салыстырғанда 24 пунктке төмендеді; ломбардтық несиелер бойынша мөлшерлеме 31 пунктке азайды.

Коммерциялық банктерді қаржыландырудың балама тәсілдерінің бірі — орталық банкте вексельдерді қайта есепке алу. Бұл механизмнің бір тиімділігі: операцияда кепіл талап етілмейді, ал кепілдік беруші ретінде вексель беруші тарап танылады. Сонымен бірге, бұл құрал нақты секторды қаржылай қолдау тетігі ретінде де маңызды болуы мүмкін.

Дегенмен Қазақстанда Ұлттық банк барлық вексельдерді қайта есепке ала бермейді: тек вексельдік несие алуға құқығы бар бірінші сыныпты эмитенттер тізіміне енгізілген кәсіпорындардың вексельдері ғана қабылданады. Соңғы екі жылда мұндай тетік арқылы небәрі екі кәсіпорын — «Казатомпром» және «Қазақстан Темір Жолы» — несиелер алғаны атап өтіледі.

Қайта өңдеу өнеркәсібіндегі ірі және орта кәсіпорындарда қайта қаржыландыру қаражаттарының тапшылығы байқалады. Бұл, ішінара, Ұлттық банкте осындай кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығы мен несиелік қабілеттілігі туралы деректердің жеткіліксіздігімен байланысты.

Қайта қаржыландыру жүйесінің орнықты дамуы үшін орталық банк жүйесінде нақты сектор кәсіпорындарын тиімді мониторингтеу маңызды. Мұндай тәжірибе басқа елдердің орталық банктері қызметінің негізгі бағыттарының бірі ретінде танылған. Қазақстанда мониторинг жүйесін қалыптастыру барысында Франция Банкі мен Ресей Орталық банкінің тәжірибелері ескерілгені айтылады.

Орталық банктің есептік мөлшерлемесінің өзгеруі тек ақша нарығына ғана емес, құнды қағаздар нарығына да әсер етеді. Есептік мөлшерлеме өскен кезде ақша нарығында несиелер мен депозиттер бойынша мөлшерлемелер жоғарылайды. Бұл құнды қағаздарға сұранысты азайтып, ұсынысты көбейтеді.

Осылайша, есептік және қайта қаржыландыру мөлшерлемелері қаржы нарықтарындағы баға белгілеу логикасына тікелей ықпал етіп, ақша-несие саясатының жалпы әсерін күшейтеді немесе әлсіретеді.