Ақтөбе жылу электр орталығы
Ақтөбе қаласының атмосферасын ластаудың негізгі себептері
Ақтөбе қаласы Қазақстандағы ең ластанған қалалардың қатарына жиі енгізіледі. Сырт көзге әсем әрі заманауи көрінгенімен, қала ауасы тәулік бойы түтінге тұншығып, шаң-тозаңға көміліп жатады. Әсіресе өндіріс қайта жанданып, көлік саны артқан кезеңде ауа сапасы мәселесі өткір сезіледі.
Өнеркәсіптік шығарындылар: ірі кәсіпорындардың үлесі
Қала атмосферасына түсетін ластаушы заттардың едәуір бөлігі өндірістік кәсіпорындармен байланысты. Кей деректер бойынша, облыс орталығында рұқсат етілген шектен жоғары жүктеме байқалып, тұрғындардың тыныс алатын ауасы екі есеге жуық лас болуы мүмкін деген тұжырым айтылады. Ластаушы заттардың белгілі бір бөлігі міндетті түрде жерге шөгеді, бұл қаланың жалпы экожүйесіне қосымша қысым түсіреді.
Кәсіпорындар бойынша жылдық шығарындылар (мәтіндегі дерек)
Көрсеткіштер мәтінде берілген күйінде сақталды; өлшем бірліктері кей жерлерде нақтыланбаған.
- «Феррохром» АҚ
- жылына 3 мың тонна
- «Ақтөбе хром қосындылар зауыты» АҚ
- жылына 2,9 (мәтіндегі мән)
- «Ақтөбе жылу электр орталығы» ЖАҚ
- жылына 1,1 (мәтіндегі мән)
- Негізгі құрам
- Түтін, шаң-тозаң және өзге улы қосылыстар
Ауа құрамында азот тотығы рұқсат етілген мөлшерден 1,25 есе, ал формальдегид 4,7 есе артқаны көрсетілген.
Өндірістік аймақтардағы шлак жинақтағыштардың күйі мен шаңдану деңгейі де алаңдатады. Көзге көрінерліктей «ақ боран» әсерін беретін ұсақ бөлшектер ауаға көтеріліп, жақын маңдағы тұрғын аудандарға тарауы ықтимал.
Қалдықтар мәселесі: өңдеусіз жиналу және қосымша ластану
Жыл сайын шамамен 120 мың тонна өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдық өңделмей немесе жеткілікті деңгейде сұрыпталмай жинақталатыны айтылады. Бұл қалдықтардан ауаға бөлінетін зиянды қосылыстарды толық есепке алу жүйесі жеткіліксіз болуы мүмкін.
Шлак жинақтағыштар
Шаң-тозаңның ұшуына бейім алаңдар қаланың ауа сапасына қосымша әсер етеді және санитарлық бақылауды күшейтуді талап етеді.
Қалалық полигон
Қала полигонында шамамен 2,5 млн тонна қатты тұрмыстық қалдық жиналғаны көрсетілген. Өңдеу мен кәдеге жарату жұмыстары әлі де жеткіліксіз деңгейде.
Қалдықсыз технологиялар кең қолданылатын елдерде мұндай қалдықтар қауіпсіздендіріліп, қайта өңдеуге жіберілер еді. Мұнда экологиямен қатар экономикалық мүмкіндік те бар: қалдықты кәдеге жарату бір мезгілде ластануды азайтып, ресурс ретінде пайдалануға жол ашады.
Автокөлік: қалалық ауаның негізгі жүктемесі
Мәтіндегі дерекке сәйкес, қаланың атмосферасына тарайтын шаң-тозаң, түтін, ыстың және өзге зиянды заттардың шамамен 86%-ы автокөліктердің үлесіне тиеді. Автокөлік тасымалдауда ыңғайлы болғанымен, саны көбейген сайын оның қоршаған ортаға және адам денсаулығына зияны да артады.
Көлік саны және шығарындылар (мәтіндегі дерек)
Қалаға күн сайын кіріп-шығатын мыңдаған көлікті қосқанда, нақты жүктеме бұдан да жоғары болуы ықтимал. Ескі автокөліктердің көк түтіні әсіресе көзге бірден түседі.
Ұсынылатын бағыттар
- Көлік иелері мен кәсіпорындардың шығарындыларды азайтуға жауапкершілігін күшейту.
- Қала маршруттарында электр көлігінің үлесін арттыру.
- Автокөліктерді мүмкіндігінше газ отынына көшіру.
Мұнай-газ кешені: ілеспе газды жағудың әсері
Ақтөбе облысында ластаушы заттар шығарындыларының негізгі көлемі мұнай-газ кешенінде ілеспе газды жағудан пайда болатын қалдықтармен байланыстырылған. Мәтінде бұл үлес жалпы көлемнің шамамен 70%-ын құрайтыны көрсетіледі.
2006 жылғы ілеспе газды жағу көлемі (мәтіндегі дерек)
Ілеспе газды факелде жағу көлемі жоғары болған сайын, атмосфераға түсетін қосылыстардың мөлшері де өседі. Сондықтан мұндай практикаға балама шешімдер (ұстау, қайта өңдеу, энергияға айналдыру) маңызды.
Бақылау және ресми мониторинг: деректер не дейді?
Қала атмосферасының сапасын бақылау «Қазгидромет» жүйесі арқылы жүзеге асырылатыны айтылады. Ақтөбеде ауаның жағдайын үздіксіз бақылайтын үш бекет жұмыс істейтіні, ал жоспарлы қажеттілік сегіз бекетке дейін екені көрсетілген.
Ластанудың негізгі көрсеткіштері
Мәтінде Ақтөбе атмосфералық ауаның ластануы бойынша Қазақстандағы ең ластанған қалалардың алғашқы жетілігіне кіретіні көрсетілген.
Қабылданған шаралар (мәтіндегі дерек)
- Қолайсыз метеорологиялық жағдай (ҚМЖ) күндері кәсіпорындардың шығарындыларын азайтуға бағытталған шаралар қолданылған.
- 19 өндіріс орнында ҚМЖ кезінде шығарындыларды қысқарту тәртібі енгізілгені айтылады.
- Автокөлік газын бақылауға арналған газталдағыштар мен түтінөлшегіш құралдар сатып алынған.
- 2006 жылы ауа қорғау шараларына 9,73 млрд теңге жұмсалғаны көрсетілген.
Өңірдің табиғи ерекшелігі және су ресурстары: экологиялық қысымның екінші қыры
Ақтөбе облысы қуаң аймақтарға жатады. Ішкі материкалық орналасу және күрт континенттік климат жер үсті су ресурстарының тапшылығын күшейтеді. Су сапасына антропогендік қызметтің ықпалы жоғары: өнеркәсіп, коммуналдық-тұрмыстық нысандар және елді мекендер негізгі ластаушы көздер ретінде аталады.
Гидрожүйе және инфрақұрылымдық тәуекелдер
Елек, Ор, Үлкен Қобда, Ойыл, Сағыз, Ырғыз, Ембі, Торғай.
Қарғалы, Ақтөбе және Сазды су қоймалары (маусымдық толтырылатын жасанды су айдындары ретінде сипатталады).
Су айдындары маңындағы әртүрлі нысандардың қарқынды құрылысы, кәріз-тазарту құрылыстарының жеткіліксіздігі және кей елді мекендерде су бұру жүйесінің болмауы өзекті мәселе ретінде көрсетіледі. Гидрохимиялық бақылау нәтижелері жер үсті суларының ластануы жоғары екенін аңғартады, соның ішінде Елек өзені ерекше назарға алынады.
Тазарту нысандарының тозуы
«Ақбұлақ» АҚ-ның қалалық тазарту кешендері қалаға жақын (шамамен 7 км солтүстік-батыста) орналасқаны және 1982 жылы пайдалануға берілгені айтылады. Көп жыл күрделі жөндеу жүргізілмей пайдаланылуына байланысты инженерлік құрылыстар мен сыйымдылықтарды тазарту тораптарының тозуы байқалған.
Қорытынды
Ақтөбедегі ауа сапасына әсер ететін негізгі факторлар — өнеркәсіптік шығарындылар, автокөлік газдары, өңделмейтін қалдықтар және мұнай-газ секторындағы ілеспе газды жағу. Мониторинг деректері формальдегид пен азот диоксиді сияқты көрсеткіштердің жоғарылауын көрсетеді. Тұрақты нәтижеге жету үшін өндірісте шығарындыларды қысқарту, қалдықтарды өңдеу жүйесін дамыту, көлік паркін жаңарту және қоғамдық/электр көлігін көбейту сияқты шараларды жүйелі түрде күшейту қажет.