Конституцияға қайшы елсе
Конституцияның қолданылуы: мәні және кезеңдері
Бұрынғы КСРО кезеңіндегі құқықтану әдебиетінде Конституцияның қолданылуы мәселесі кең ауқымда зерттелді деу қиын: көбіне тек жекелеген ой-түйіндермен шектелді. Алайда бұл тақырып конституциялық құқық үшін аса маңызды. Конституцияның мемлекет, қоғам, саяси партиялар, қоғамдық бірлестіктер, әлеуметтік топтар, ұлттар және әрбір адамның өміріндегі орнын түсіну — оның нақты қалай қолданылатынын талдаудан басталады.
Өркениетті, демократиялық қоғамда Конституцияға ғана емес, оның қолданылуына және тиімділігіне айрықша мән беріледі. Сондықтан Конституцияның мазмұны да, оны іске асыру тетігі де қабылдауға дейін мұқият ойластырылуы тиіс.
Екі кезең: жобалау және қолдану
Конституция мәселесін шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: 1) жобаны әзірлеу және 2) қолдану. Бірінші кезеңде конституциялық қағидалар мен нормалармен қатар, қабылданғаннан кейінгі қолданылу механизмі де терең әзірленуі қажет.
Тұжырымдамалар жүйесі: мемлекет, адам құқықтары, меншік
Әзірлеу сатысында алдымен тұжырымдама қалыптасады: Конституция нормалары қандай идеяға сүйенеді, қандай қоғамдық қатынастарды реттейді, қандай модельді орнықтырады? Конституция бір ғана тұжырымдамамен шектелмейді — ол бірнеше ірі блоктардан тұратын күрделі акт. Әр бөлік белгілі бір тұжырымдамалық объект ретінде қарастырылады.
Мемлекеттік құрылыс
- Билікті бөлу теориясы
- Мемлекеттік құрылым және басқару нысандары
- Мемлекеттік қызмет
- Мемлекеттік механизм
Адам және азамат құқықтары
Құқықтар мен бостандықтар, олардың кепілдіктері, шектеулердің конституциялық өлшемдері және жауапкершілік қағидалары.
Меншік құқығы
Меншік нысандары, меншік режимі, экономикалық қатынастардың конституциялық негіздері және нарықтық институттармен үйлесім.
Дәл әзірленбеген тұжырымдаманың салдары
Егер тұжырымдамалар практикалық материалға сүйенбей, жан-жақты талданбай әзірленсе, Конституцияның сапасына елеулі зиян келтіруі мүмкін. Кейде тұжырымдамалық идея анық болғанымен, оны толық іске асыратын нормалар мен тетіктер жарамсыз болып шығуы ықтимал.
Мысал: 1993 жылғы Конституциядағы меншік және билікті бөлу
Жерге меншік: 1993 жылғы Конституция жерге мемлекеттік меншік құқығын орнықтырды. Ал қоғам нарықтық қатынастарға бет алған жағдайда жерге жеке меншікті толық жоққа шығару өмір шындығымен қабыспады. Бұл меншік тұжырымдамасының іс жүзіндегі әлсіздігін көрсетті.
Билікті бөлу: қағида жарияланғанымен, тепе-теңдік тетігі жеткілікті деңгейде бекімеді. Нәтижесінде бұл норма өміршең болмай шықты, ал кейін толыққанды тепе-теңдік жүйесін құру қажеттігі 1995 жылғы Конституцияда белгілі бір деңгейде іске асырылды.
Тұжырымдаманы кім әзірлеуі тиіс: қоғамдық қатысу қағидасы
Конституциялық тұжырымдамаларды тек маман заңгерлер, экономистер немесе өзге сарапшылардың шағын тобы ғана әзірлемеуі керек. Қоғамдағы негізгі субъектілердің мүдделерін анықтап, Конституцияда ескеру үшін түрлі партиялардың, қоғамдық қозғалыстардың, әлеуметтік топтардың, ұлт өкілдерінің қатысуы маңызды. Бұл мүдделер көбіне объективті факторлармен айқындалады; оларды елемеу бүкіл қоғам өміріне кері әсер етуі мүмкін.
Мемлекеттілік сипаты жөніндегі түсінік
Қазақстанда мемлекеттілік сипаты туралы пікірталастарда «халық — мемлекеттік биліктің қайнар көзі» қағидасы аталғанымен, 1993 жылғы мәтінде бірұлттық акцент қоғамдық санада біркелкі қабылданбады. Кейін «Қазақстан мемлекетінің құрылуы — бүкіл халықтың өзін-өзі тануының жемісі» деген түсінік кеңірек орнықты. Бұл ұстаным 1995 жылғы Конституцияда берік көрініс тапты және негізгі заңды халықтық Конституция ретінде қабылдауға ықпал етті.
Мәміле нормалары: қоғамдық келісімді құқықпен бекіту
Конституциялық тұжырымдамаларда ақылға қонымды мәміле элементтері болуы мүмкін. Егер мәміле объективті түрде негізделіп, жалпы мүддеге қызмет етсе, ол Конституцияда орнықтырылуы тиіс. Мұндай нормалар қоғамдағы елеулі қайшылықтарды бейбіт жолмен, қоғамдық келісім арқылы шешуге көмектеседі.
Мысал: орыс тілінің мәртебесі
1989 жылғы «Тіл туралы» заңда және 1993 жылғы Конституцияда орыс тілі ұлтаралық қатынас тілі ретінде танылды. Дегенмен бұл қағида орыс тілді тұрғындардың бір бөлігін қанағаттандырмады; орыс тілінің мәртебесін нақтылау мәселесі өзекті болып қалды.
1995 жылғы Конституцияда мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілінің қазақ тілімен бірдей ресми қолданылатыны бекітілді. Бұл мәміле қайшылықты толық жоймағанымен, оны басқарылатын, құқықтық арнаға түсірді. Қайшылықтың ұлтаралық шиеленіске айналмауы мемлекеттік саясаттың тұрақты назарында болуы тиіс.
Конституцияда орнықпауға тиіс идеялар
Кейбір тұжырымдамалық идеялар мемлекет пен қоғам мүддесінің негізгі қағидаларына қайшы келуі мүмкін. Мұндай идеялар конституциялық нормаларға айналмауға тиіс. Мысал ретінде қоғамдағы келісімге және мемлекеттің тұтастығына нұқсан келтіру қаупін тудыратын қос азаматтық туралы бастамаларды атауға болады.
Екінші кезең: Конституцияның тікелей қолданылуы
Конституция тікелей қолданылады. Конституциялық құқық саласының маманы Ю. А. Тихомиров Конституцияның тікелей қолданылуын азаматтар мен ұйымдардың құқық шығармашылық ықпалы, құқық бұзушылықтың алдын алу, қоғамдық өмір салты мен көңіл күйге оң әсер ету, сондай-ақ институттық қайта құрылулар ретінде сипаттайды. Бұл сипаттамалар Конституцияның нақты өмірдегі әрекет ету қырларын дұрыс аңғартады.
1) Құқық шығармашылықтағы рөлі
Конституция қандай заңдарды қабылдау қажет екенін тікелей немесе жалпы түрде көрсетеді. Мысалы, Үкіметтің құзыреті, ұйымдық тәртібі мен қызметі конституциялық заңмен бекітілетіні; Конституциялық Кеңестің ұйымдастырылуы мен қызметі конституциялық заңмен реттелетіні туралы ережелер осы қатарға жатады.
Сонымен бірге Конституция Парламенттің заң шығару салаларын айқындайды: меншік режимі, салық салу, сот құрылысы мен сот ісін жүргізу және өзге де бағыттар.
Бұдан бөлек, Конституция жоғары мемлекеттік органдардың норма шығармашылық өкілеттігін және актілердің нысандарын белгілейді: Парламент — заңдар, Президент — заң күші бар нормативтік жарлықтар (нақты жағдайларда), Үкімет — нормативтік қаулылар, Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Сот — нормативтік қаулылар қабылдайды.
2) Мемлекеттік органдар мен соттардың тура қолдануы
Конституцияның тікелей қолданылуы мемлекеттік органдардың белгілі бір жағдайларда Конституция нормаларын тура әрі тікелей қолдануға міндетті екенін білдіреді. Мұндай жағдайларға мыналар жатады:
- тиісті қатынасты реттейтін арнаулы нормативтік акт жоқ болса;
- арнаулы акт бар, бірақ ол Конституцияға қайшы келсе;
- адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын айқындайтын акт қабылданғанымен, Конституция қағидалары оны қолдану қажеттігін немесе мүмкіндігін айқын көрсетсе;
- Конституция нормасының мән-мағынасы қосымша регламенттеуді қажет етпесе.
Конституцияға қайшы актіні қолдануға тыйым
Егер нормативтік акт Конституцияға қайшы келсе немесе азаматтардың құқықтары, бостандықтары мен жауапкершілігін белгілейтін нормалар заң талаптарына сай жарияланбаса, мемлекеттік органдардың мұндай актіні қолдануға құқы жоқ. Егер сот қолданылуға тиіс актінің Конституцияға сәйкестігіне күмәнданса, іс жүргізуді тоқтатып, Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті.
Сот тәжірибесінен бір көрініс
Қылмыстық іс жүргізу заңнамасында тұтқындалған адамның прокурордың қамауға алу және күзетте ұстауға берген рұқсатына сотқа шағымдану құқығы толық көрсетілмеген жағдайларда, Конституцияда көзделген құқыққа сүйене отырып, соттардың Конституция нормаларын тікелей басшылыққа алуы қажет екені атап өтілді. Мұндай шағымдарды қысқа мерзімде қарау талабы да көрсетілген.
3) Азаматтар мен ұйымдардың тікелей жүзеге асыруы
Конституция нормаларын азаматтар мен ұйымдар өздері де тікелей жүзеге асыра алады. Көптеген нормалар өзін-өзі басқаруға және өзін-өзі реттеуге құқықтық мүмкіндік береді. Мысалы, заң шеңберіндегі кәсіпкерлік қызметте тараптардың келісімдері мен іс-әрекеттеріне мемлекет әрдайым араласа бермейді.
Құқықтық мәдениет және хабардарлық
Құқық пен бостандықтардың кең берілуі оларды баршаның тұрақты әрі белсенді қолданатынын автоматты түрде білдірмейді. Әлеуметтік зерттеулер адамдардың Конституцияға қатынасы әртүрлі болатынын көрсетеді: нигилистік, конформистік, енжар орындаушылық немесе белсенді ұстаным. Сондықтан азаматтардың хабардарлығы мен құқықтық тәрбиесіне мемлекет жүйелі түрде көңіл бөлуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, 1995 жылғы 21 маусымдағы құқықтық білім беру жөніндегі шаралар туралы шешімнің маңызы ерекше.
4) Құқықтарды қорғауға ашылған жол
Конституция құқықтарды, бостандықтарды және заңды мүдделерді қорғаудың кең мүмкіндігін береді. Біріншіден, азаматтардың өздері Конституция нормаларына сүйеніп, өз құқықтарын қорғауға тиіс. Екіншіден, сот билігінің құзыреті даулар мен істерді қарауда кеңінен көрініс табады: Конституциялық құқықтарды бұзатын заңдар мен өзге нормативтік құқықтық актілерді соттардың қолдануға құқы жоқ. Мұндай қайшылық байқалса, сот Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті.
Ашық мәселе: өкілеттікті орындамаудың салдары
Егер Конституцияда немесе конституциялық заңда көзделген құзыретті органдар өз өкілеттігін тиісінше орындамаса, оның құқықтық салдары қандай болуы керек? Бұл — конституциялық құқықтағы күрделі әрі толық шешімін таппаған мәселелердің бірі. Саяси тетіктер (мысалы, Үкіметке ықпал ету нысандары) бар болғанымен, олар әрдайым жеткілікті бола бермейді.
5) Қоғамдық өмір салты мен көңіл күйге ықпалы
Конституция қоғамдағы мінез-құлық үлгілеріне, қоғамдық көңіл күйге және азаматтық жауапкершілікке белсенді ықпал ете алады. Бұл тұрғыда мемлекеттік органдар қызметінің конституциялық қағидалары — қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылық, қазақстандық патриотизм, қоғам өміріндегі ең маңызды мәселелерді демократиялық әдістермен шешу — ерекше рөл атқарады.
Бұл қағидалар тек мемлекеттік органдарға ғана емес, барлық азаматтарға да қатысты. Қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылықты тек мемлекет күш-жігерімен қамтамасыз ету мүмкін емес; ол тұрғындардың түрлі топтарының ортақ жауапкершілігі арқылы орнығады.
Қауіпсіздікке қатер төндіретін ұйымдарға конституциялық шектеу
Осы логикаға сай Конституция мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін, әлеуметтік, ұлттық, топтық-тектік немесе рулық алауыздықты қоздыратын қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне тыйым салуды көздейді. Бұл нормалардың тікелей қолданылуы қоғамдық тұрақтылықты сақтауда пәрменді құрал бола алады.
6) Институттық қайта құрулар
Конституция институттық қайта құруларды да көздейді және олар кезең-кезеңімен жүзеге асады. Қазақстанда прокуратура мен құқық қорғау органдары қайта құрылды, Конституциялық Кеңес құрылды, қос палаталы Парламент қалыптасты. Ең маңыздысы — президенттік басқару жүйесі орнықты.
Бұл өзгерістер бір жолғы шаралар емес: олар тұрақты түрде жүргізілетін, жетілдіруді қажет ететін конституциялық дамудың жалғасқан процесі.