Қазақша рефераттар

Тауарлық франчайзинг

Франчайзингтің дамуы және негізгі түрлері

Нарықтық экономика жағдайында франчайзинг кәсіпкерлерге табысты бизнесті жүргізу үшін қажет тәжірибелік стандарттарды тез меңгерудің, оқытудың және дайын үлгіні қолданудың тиімді тәсілі болып саналады.

Франчайзинг мәмілелері объектілері бойынша 3 түрге бөлінеді

  1. 1 Тауарлық франчайзинг — бренд атауымен тауарды сату құқығы.
  2. 2 Өндірістік франчайзинг — брендпен өндіру және өткізу құқығы.
  3. 3 Іскерлік франчайзинг — дайын бизнес-модель мен басқару технологиясын лицензиялау.

1) Тауарлық франчайзинг

Тауарлық франчайзинг — франчайзи жетекші компанияның тауарлық белгісін пайдаланып, оның тауарларын сату құқығын сатып алу арқылы бизнес жүргізетін модель. Әдетте франчайзер өнімді франчайзиға жеткізеді, ал франчайзи сол брендтің өнімін ғана сатуға міндеттенеді және ұқсас бәсекелес тауарларды қатар ұсынбайды.

Қолданылатын салалар

Жанар-жағармай, автотауарлар, гигиена құралдары, сусындар және басқа да жаппай сұраныстағы өнімдер.

Мысалдар

  • TEXACO
  • Chevron
  • Procter & Gamble
  • Coca-Cola

2) Өндірістік франчайзинг

Өндірістік франчайзинг — франчайзер франчайзиге шикізат пен материалдарды (кейде франчайзердің өзі жеткізетін немесе келісілген жеткізушілер арқылы), технологияны және жабдықтарды пайдаланып, өз тауарлық белгісімен өнім өндіру әрі оны өткізу құқығын береді.

Франчайзер беретін негізгі қолдау

  • Құрал-жабдық және технологиялық талаптар
  • Тауарлық белгіні пайдалану құқығы
  • Рецептура/өндірістік ноу-хау
  • Жалпы жарнамалық қор және маркетингтік қолдау

Мысалдар: «Дока-Пицца», «Довгань» компаниялары.

3) Іскерлік франчайзинг

Іскерлік франчайзинг жағдайында франчайзер кәсіпорын үлгісін қалыптастырып, оны лицензиялық кешенмен бірге франчайзиге ұсынады. Бұл — танымал фирманың атауын, қызмет түрін, бизнес-процестерін және «ноу-хауды» пайдалана отырып, шағын кәсіпорын ашу құқығын сату. Франчайзер франчайзиге тауарлық белгіні және қызмет көрсету белгісін қолдану лицензиясын береді, ал франчайзи сапа стандарттарын сақтап, қызметті франчайзер талаптарына сай жүргізеді.

Фокус

Қызмет көрсету, басқару, стандарттар және оқыту.

Нәтиже

«Дайын бизнес» қағидасымен тез іске қосылу.

Мысалдар

McDonald’s, «Алматы Құс» АҚ, Okan Inter-Continental мейрамханалар желілері.

Әлемдік тәжірибедегі франчайзинг типтері

  1. 1) Өндіруші мен бөлшек саудагер арасындағы франчайзинг

    Мысалы, Ford және оның дилерлері арасындағы келісімдер. Adidas компаниясы Шығыс Еуропада франчайзингтік дүкендер жүйесін ұйымдастырған.

  2. 2) Өндіруші мен көтерме саудагер арасындағы франчайзинг

    Мысалы, Coca-Cola және Pepsi концентратты бөтелкеге құю зауыттарына сатады, ал зауыттар өнімді өндіріп, құйып, бөлшек сауда арқылы өткізеді.

  3. 3) Көтерме және бөлшек саудагерлер арасындағы франчайзинг

    Мысалы, ойыншық сататын «Христиансенс» дүкендері.

  4. 4) Дистрибьютор мен қызмет көрсету фирмасы арасындағы франчайзинг

    McDonald’s — франчайзинг жағдайында тиімді серіктестікті ұйымдастырудың кең тараған үлгісі.

Франчайзингтің ерекшеліктері: артықшылықтар мен кемшіліктер

Франчайзинг кәсіпкерлерге кең мүмкіндіктер ашады: үлкен тәжірибесіз-ақ және салыстырмалы түрде шағын капиталмен бизнесті жылдам бастап, оны қарқынды түрде дамытуға болады. Дегенмен, кез келген модель сияқты, оның да артықшылықтары мен тәуекелдері бар.

Франчайзер үшін

Артықшылықтары

  • Өткізу нарығын жылдам кеңейту, сату көлемін ұлғайту және бизнесті ауқымды тарату.
  • Операциялық басқаруды толық өз мойнында ұстау қажеттілігінің азаюы.
  • Меншіктік капитал салымдарының салыстырмалы төмендігі.
  • Лицензия сатудан түсетін табыс және франчайзи төлемдері есебінен қосымша кіріс.
  • Меншікті сауда желісі шығындарын қысқарту.
  • Жалдамалы жұмысшыларға қарағанда, тәуелсіз кәсіпкерлердің нәтижеге ынталануы жоғары.

Кемшіліктері

  • Франчайзиден түсетін пайда деңгейі меншікті кәсіпорынға қарағанда төмен болуы мүмкін.
  • Сапаны жеткілікті бақыламау салдарынан бренд беделіне нұқсан келу тәуекелі.
  • Франчайзидің қаржылық есептілігінің шынайылығын бақылаудың қиындығы.
  • Локацияны дұрыс таңдамау тәуекелі және оны бағалаудағы қиындықтар.
  • Оқыту барысында франчайзер ықтимал болашақ бәсекелесін дайындап қоюы мүмкін.
  • Ережеге бағынбайтын франчайзимен қарым-қатынасты тоқтатудың күрделілігі.
  • Коммерциялық құпияны сақтаудың қиындықтары.

Франчайзи үшін

Артықшылықтары

  • Шағын бастапқы капиталмен кәсіп бастау мүмкіндігі.
  • Жан-жақты сыналған, дайын бизнес-модельге қол жеткізу.
  • Жабдықтаушылар, материалдар, жабдықтар, өткізу жүйесі және жұмыс әдістері бойынша толық нұсқаулықтар пакетін алу.
  • Бизнес пен менеджментті жүргізу технологиясында франчайзер қолдауы.

Кемшіліктері

  • Қызмет ету еркіндігінің шектелуі және стандарттарға тәуелділік.
  • Тұрақты сервистік төлемдер (роялти және өзге жарналар).
  • Нарық өзгерістеріне бейімделуде икемділіктің төмендеуі.
  • Франчайзер беделіне қатысты жағымсыз ақпараттың франчайзи кәсіпорнына да әсер етуі.
  • Франшиза сатып алу кезінде жасалған жоспарлардың толық орындалмау тәуекелі.

Франчайзингтің жылдам таралуының негізгі себептері

  • Франчайзер мен франчайзи үшін өзара тиімді серіктестік моделі қалыптасады.
  • Кей жағдайларда салық салу базасын оңтайландыруға ықпал етуі мүмкін.

Қазақстан үшін ықтимал нәтижелер

Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, елімізде франчайзингтің дамуы және кең таралуы төмендегі нәтижелерге жеткізуі мүмкін:

  • Инвестиция ағымын күшейту

    Ішкі және сыртқы инвестициялардың келуін жандандырады.

  • Технология мен ноу-хау

    Жаңа технологиялардың, құралдардың және құнды тәжірибенің таралуына әсер етеді.

  • Өндіріс пен жұмыспен қамту

    Бар өндірістерді дамытып, жаңа өндірістердің құрылуына және жұмыс орындарының көбеюіне ықпал етеді.

  • ШОБ-ты кеңейту

    Шағын және орта кәсіпкерліктің орнығуына тірек болады.

  • Кадр біліктілігі

    Жұмыс күшінің дағдылары мен басқару мәдениетін жетілдіреді.

  • Нарықты сапамен қамтамасыз ету

    Сапалы тауарлар мен қызметтердің қолжетімділігін жылдамдатады.

  • Жаңа нарықтарға шығу

    Қазақстандық өнімді жаңа нарықтарға өткізу мүмкіндігін арттырады.

Франчайзингтің экономикадағы рөлі: қысқаша талдау

Қазіргі кезде франчайзинг арқылы шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту АҚШ-та және Еуропада жоғары деңгейде қалыптасқан. Халықаралық франчайзинг ассоциациясының деректеріне сүйенсек, АҚШ-та франчайзинг тұрақты өсім көрсетеді: шамамен 1500 франчайзерлік жүйеде 350 000 франчайзилік шағын және орта сауда орны жұмыс істейді. Франчайзинг арқылы жылдық сатудың көлемі 1,5 трлн АҚШ долларына жетеді.

Сауда секторындағы үлес

Сауда кәсіпорындарының 40%-дан астамы франчайзинг жүйесімен жұмыс істейді (болжам бойынша, көрсеткіш 50%-ға дейін өсуі мүмкін).

ЖІӨ-ге қосатын үлес

АҚШ-тың жалпы ішкі өнімінің шамамен 15%-ы франчайзинг жүйесіне тиесілі.

ШОБ рөлі

Жалпы ұлттық өнімде ШОБ үлесі жоғары; олардың елеулі бөлігі франчайзинг арқылы жұмыс істейді.

Еуропалық Одақ елдерінде де франчайзинг кең тараған: 4000-нан астам франчайзингтік жүйе жұмыс істейді, 1,5 млн-нан астам адам еңбек етеді, ал жылдық айналымы 120 млрд доллардан асады.