Сары батыр
Сары батыр — қазақ сардары, он екі атасына дейін аттан түспей, сауытын шешпей ел қорғаған ерлер әулетінің өкілі. Уақ нәсіліндегі Қамбар (Қарақасқа) — Ер Көкшенің атасы, Ер Көкше — Ер Қосайдың атасы. Осы үш батырдың аңызға бергісіз ерліктерін халық жырға қосып, белгілі жыраулар қисса-дастандар арнаған. Ер Көкше мен Ер Қосай «Манас» жырында да аталады.
Олардың кейінгі ұрпақтары саналатын Бетеге, Қылды, Өтеміс батырлар туралы да ел ішінде көп әңгіме сақталған. Сары батыр мен Батыр Баян — осы дәстүрлі ерлік шежіресінің жалғасы.
Әулет пен аңыз: Сары–Баян есімі неге қатар аталады?
Мағжан Жұмабаев «Батыр Баян» поэмасында Сары мен Баянды бір әулеттің қос қыраны ретінде суреттеп, олардың арғы түбін Ер Көкше мен Ер Қосайға тірейді. Ақынның ой желісінде Баян — қайтпас алмас мінездің мұрагері, ал Сары — Баянның ер ағасы, ел үшін тізе қосқан серігі.
Мағжан Жұмабаевтан (мазмұндық үзінді)
«Баянның ер ағасы — Батыр Сары, қос қыран тізе қосып жауын қуған… Солардың нәсілінен Сары–Баян, барыстай ойын салған сар далада…»
Шоқан Уәлиханов дерегі
Шоқан Уәлиханов XVIII ғасыр батырлары туралы тарихи аңыздарды жинақтаған еңбегінде Баянды Абылайдың сүйіктісі әрі өз заманының «алғашқы храбреці» ретінде атап, оның Уақ–Кирей арасынан шыққанын жазады. Сол еңбекте Баянның бір жорықта туған ағасы — батыр Сарымен бірге жүргені, сондықтан халық олардың атын жиі «Сары–Баян» деп қатар атайтыны айтылады.
Жыраулар куәлігі: Тәтіқара мен Үмбетей
Егер Шоқан мен Мағжан көбіне қариялардан жеткен әңгімелерді негізге алса, Тәтіқара мен Үмбетей — жорық үстінде бірге болып, батырлардың ерлігін көзімен көрген жыраулар.
Тәтіқара жырынан
«…Өзге батыр қайтса да бір қайтпаған,
Сары менен Уақты айт Уақтағы.»
Үмбетей жырау толғауынан
«Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай,
Сары Баян мен Сағымбай…»
Үмбетей ағайынды қос батырды Қабанбай, Бөгенбайлармен қатар қойып, ел қорғаны болған тұлғалар деңгейінде атайды.
Абылай хан жорыққа кімдерсіз шықпаған?
Маңызды жорықтарға аттанарда Абылай ханның Сары мен Баянды арнайы іздетіп, кешіксе тосатыны туралы дерек бірнеше шығармаларда ұшырасады. «Абылай хан» жинағында ханның Уақ Сары мен Баянсыз, Балта Керей Тұрсынбайсыз, Шанышқалы Бердіқожасыз, Көкжал Барақсыз, Малайсарысыз жорыққа шықпайтыны айтылады. Бұл сарын «Батыр Баян» фильмінде де көрініс тапқан.
Негізгі түйін
- Сары мен Баян — Абылай маңындағы сенімді қолбасшылар қатарында аталады.
- Олардың есімі деректе де, жырда да жиі бірге жүреді: «Сары–Баян».
Қожаберген жырау және «Ерсары» атауы
Сары батырды өзгелерден жақсы білетіндердің бірі — оның ұстазы саналған Қожаберген жырау. «Елім-ай» дастанында жырау бірнеше жерде Сарыны атап өтеді. Қожаберген шығармаларында Сары батыр «Ерсары» атымен кездеседі.
«Елім-ай» дастанындағы сарыны
«…Бөгенбай, Ерсары, Асқап, Жабай,
Көшек — қалмақты қойша қырар…»
Дерек бойынша, Қожаберген Ордабасы болған кезеңінде (1680–1712) Сары батырды жастайынан жасағына алып, соғыс ісіне баулыған. Алғашқы ұрыстардан-ақ көзге түскен жас батырды жырау «Ерсары» деп атаған.
Өмірбаян деректері: туған жері мен жорық жолы
Туған жылы
Сары батыр XVII ғасырдың 1690-жылдарының басында туған деген болжам бар. Ол немере інісі Батыр Баяннан шамамен екі мүшел үлкен. Батыр Баянның туған жылы — 1714.
Туған жері
Сары батыр Павлодар облысы аумағындағы Жезді елді мекенінде дүниеге келген делінеді. Ол кезде Уақ руының қонысы сол өңірде болған.
Жорықтағы серігі
Он жеті жасында Ерсары Қожаберген қолына қосылып, кейін жорықтарда Бөгенбай батырдың серігі болғаны айтылады.
Аңыз-әңгімелерде Ерсары Оба өзенінің батысында қалмақтардың он мың қолымен соғыста астындағы «Көктұйғын» тұлпары және асқан ерлігімен ерекшеленгені айтылады. Ұраны — «Жаубасар». «Жаубасар» ұранының арғы тегін қарақытайлармен айқастағы бабалар ерлігімен байланыстырады.
Соңғы шайқас және қаза
Ерсары сексенге келген шағында Еділ бойындағы қалмақтардың бір бөлігі ата жұрты — Жоңғарға қарай көшпек болып, жолай қазақ жерін басып өтіп, малын айдап әкетуге ұмтылады. Абылай ханның бұйрығымен Сары батыр Керей–Уақтың мың жасағын бастап, Еділ мен Жайық арасындағы Ұрсай маңында қалмақтармен соғысады.
Шайқастағы оқиға желісі
- Қалмақтар айла жасап, батырдың жолына ор қаздырады.
- Абайсызда «Көктұйғын» тұлпар орға түсіп, аяғын сындырып қалады.
- Құлаған Ерсарыға жау лап қояды; осы сәтте Ноян батыр әкесін қорғап қалады.
- Алайда батыр ауыр жарақаттан көп ұзамай көз жұмады.
Деректерде Ерсары батыр 1771 жылы, 81 жасында дүниеден өткені айтылады. Қожаберген жыраудың өзі де өмірінің ұзақ жылын ат үстінде өткізіп, жоңғарлар жеңілгеннен кейін 82 жасында садағын немересіне аманаттаған деген сөз бар — бұл дәуірдің рухын аңғартатын деталь.
Зираты туралы мәлімет
Ерсары батырдың зираты Солтүстік Қазақстан облысы, Тимирязев ауданы, Докучаев ауылынан 4–5 шақырым жерде орналасқаны айтылады. Жергілікті тұрғындар үй орнындай төбешікті «Сары оба» деп атаған. Қосымша белгі-тас, жазу секілді айғақтар сақталмаған.
Есте қалар өзек
Сары батыр тұлғасы — жазба дерек, жыраулар жыры және халық жадындағы шежіре тоғысқан тұста айқындалады. «Сары–Баян» атауы да сол тоғыстың символындай: ел қорғаған ерлердің тізе қосқан бірлігі.