VII - III ғ. ғ өмір сүрген көшпенділер тарихы туралы қазақша реферат
VII–III ғасырлардағы көшпенділер тарихына қатысты түйіндер
К. Ақышев сипаттаған 6-обаның түбіндегі «жалпы жиынтығы 55 метр» жер асты жолын бүгінгі күні ешкім нақты көрсете де, толық түсіндіре де алмайды. Себебі ол жерде обаның өңкиген сыртқы үйіндісінен басқа айқын із қалмаған. Қайта қалпына келтірудің өзі қиын: көне бөренелерді қайдан табуға болады?
Негізгі пікір
К. Ақышев бұл обаларды б.з.д. VII–V ғасырдан да ертерек салынған болуы мүмкін деп жорамалдайды және сақтардың тас пен топырақтан тұрғызылған шағын обалары Іле аңғарындағы үйсін обаларынан айтарлықтай айырмашылығы жоқ деген ой айтады.
Бұл тұжырым бірден бірнеше сұрақ туғызады. Біріншіден, екі тайпаның обаларында неге айқын айырмашылық байқалмайды? Екіншіден, егер сыртқы белгілер ұқсас болса, онда нақты қай оба сақтарға, қайсысы үйсіндерге тиесілі екенін қандай ғылыми әдістермен ажыратамыз?
Қытай деректері: сақтар, үйсіндер және нүкістер
Қытайдың «Тарихи жазбалары» мен «Ханнама» еңбектерінде сақтар салыстырмалы түрде аз айтылып, ал ғұндар мен үйсіндер туралы мәліметтер көбірек баяндалады. «Ханнаманың» кейінгі аудармаларының бірінде үйсіндердің ұлы күнбидің ордасы Чекүк қаласында орналасқаны, олардың көршілері ретінде шығысында ғұндар, солтүстік-батысында қаңлылар, батысында Дад-уан (қазіргі Ферғана), оңтүстігінде қала-мемлекеттер болғаны көрсетіледі.
Дәйектеме мазмұны (қысқаша)
- Бұл өңір «тегінде, сақтардың ата қонысы» болғаны айтылады.
- Кейін «ұлы нүкістер» сақтарды талқандап, сақ ханы оңтүстікке ауғаны баяндалады.
- Уақыт өте үйсін күнбиі нүкістерді жеңіп, олардың бір бөлігі Бактрияға қарай кеткені айтылады.
- Үйсіндер арасында сақтар мен нүкістер нәсілінің кездесуі осы көші-қонмен түсіндіріледі.
Сондай-ақ: «Сақтар бытыраңқы қоныстанды да, бөлшектеніп, бірнеше мемлекет болып кетті» деген мазмұндағы пікір келтіріледі. Бұл оқиғалар б.з.д. кезеңге жатады. Демек, шамамен б.з.д. II ғасырдан бері бұл өңірде үйсіндердің ықпалы күшейіп, ал одан бұрын сақтар мен нүкістердің (жүзілер ретінде де аталған) ізі басым болғаны аңғарылады.
Шежіре, «Арыс» ұғымы және тарихи көзқарас
Қазақтың «алты Арыс» туралы түсінігі көпшілікке таныс болғанымен, «Арыс» ұғымының мәнін бәрі бірдей нақтылап айта бермейді. Шежірелік дәстүрде Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс түрінде айтылып жүрген атауларды тілдік тұрғыдан Ақ Арыс, Жан Арыс, Бек Арыс деп беру дұрысырақ. Алайда мұндай дәлдікке көбіне мән берілмей, қалыптасқан нұсқа қайталана береді.
Түйткіл
«Ежелгі тарих та, деректі тарих та жоқ, бәрі аңыз» дейтін көзқарас шежіреге тек миф ретінде қарауға итермелейді. Ал тарихи деректерді салыстыра қарастырғанда, кей бейнелердің нақты тарихи негізі болуы ықтимал.
Тарихи деректер «Арыс» атауына қатысты әңгімені толықтай жоққа шығармайды; керісінше, оны тарихи контекстте талдауға негіз беретін тұстар бар. Мұнда бір жайтты ескерген жөн: еуропалық дерекнамада «сақ» атауы көбіне «скиф» ұғымымен қабат қолданылады, ал кей зерттеушілер сақ пен скифті екі бөлек тайпа ретінде қарастыруы мүмкін.
Грек деректері және Геродот баяндаған оқиға
Түркі халықтарының түпкі тарихына қатысты жазба деректердің маңызды бір бөлігі Қытайдан тыс жерде де сақталған. Солардың бірі — Грекия дәстүрі. Грек авторлары сақ–скифтер туралы мол мәлімет қалдырған. Ең алдымен сүйенетін негізгі тұлға — әлем «тарихтың атасы» деп таныған Геродот.
Геродоттан үзінді (өңделген баяндау)
Геродот скифтердің жатжерлік салт-дәстүрді қабылдамауға тырысатынын, әсіресе эллин дәстүрінен барынша бой тартатынын айтады. Бұл жағдайды ол Анахарсис пен Скил тағдыры арқылы түсіндіреді.
Анахарсис көптеген елді аралап, ақылдылығымен танылған. Қайтар жолда Геллеспонт арқылы жүзіп келе жатып, Кизикке тоқтап, сол күні Құдай-Ана құрметіне өткізілген мерекені көреді. Ол аман-есен еліне жетсе, Кизикте көрген діни жоралғыларды қайталап, құрбандық беретінін айтып ант етеді.
Скифияға оралған соң Анахарсис құпия түрде Гилеяға барып, сол рәсімдерді атқарады. Мұны көрген бір скиф Савлий патшаға жеткізеді. Патша келіп, Анахарсистің әрекетін көзімен көрген соң, оны садақпен атып өлтіреді.
Геродоттың айтуынша, Анахарсис скиф патшасы Иданфирстің әулетімен туыстас болған: Гнурдың ұлы, Ликтің немересі, Спаргапифтің шөбересі. Осылайша, оны өлтірген адамның өз туысы екені де атап көрсетіледі.
Бұл эпизод көшпенді қоғамдардағы дәстүрге беріктік, діни-ғұрыптық шекара және «өзінікі–өзгенікі» ұстанымының қаншалықты қатаң болғанын аңғартады. Сонымен бірге, жазба деректерді археологиялық материалдармен салыстыра талдаудың маңызын күшейтеді: бір ғана дерекпен шектелу тарихи көріністі толық ашпауы мүмкін.
Қорытындыға жетелейтін сұрақтар
- Обалардың ұқсастығы — мәдени ықпалдастық па, әлде хронологиялық/аймақтық ортақтық па?
- Тайпалық жіктеуді нақтылау үшін қандай археологиялық және мәтіндік дәлелдер қажет?
- Қытай және грек деректерін шежірелік дәстүрмен қатар қойғанда қандай жаңа түсіндірмелер туындайды?