Қазақша рефераттар

Бағалы кағаздар нарығын реттеудің мақсаты

Бағалы қағаздар нарығын реттеу: ұғымы және деңгейлері

Бағалы қағаздар нарығын реттеу — нарықтың барлық қатысушыларының іс-әрекетін және олардың арасындағы операцияларды тәртіпке келтіруге бағытталған қоғамдық өкілеттіктің қызметі. Реттеу екі деңгейде жүргізіледі: ішкі және сыртқы.

Ішкі реттеу

Ұйымның, оның бөлімшелері мен қызметкерлерінің ұйым жарғысы, ішкі ережелер және басқа да нормативтік құжаттар талаптарын орындауы. Бұл деңгей ұйым ішіндегі тәртіп пен жауапкершілікті бекітеді.

Сыртқы реттеу

Ұйым қызметінде мемлекеттің нормативтік актілерін, өзге ұйымдардың талаптарын және халықаралық келісімдер нормаларын сақтау. Бұл деңгей нарықтың жалпы құқықтық кеңістікке сай жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

Кез келген бағалы қағаздар нарығында сауда-саттыққа қатысушылардың барлығының — эмитенттердің, инвесторлардың, кәсіби делдалдардың, сондай-ақ нарық инфрақұрылымы ұйымдарының қызметін уәкілетті органдар тікелей немесе жанама түрде тәртіпке келтіріп отырады.

Реттеудің негізгі түрлері

Мемлекеттік реттеу

Реттеу функциясы заңнама және мемлекеттік саясат арқылы іске асатын мемлекеттік органдардың қызметі.

Өзін-өзі реттеу

Бағалы қағаздар нарығына кәсіби қатысушылардың өз ұйымдары арқылы стандарттар мен тәртіпті өздері белгілеуі және сақтатуы.

Қоғамдық реттеу

Қоғамдық пікір, жариялылық, кәсіби этика және ақпараттық әсер ету арқылы нарық тәртібін қалыптастыру.

Тәжірибеде реттеуді күшейтуге түрткі болатын себептердің бірі — нарықтағы кейбір әрекеттерге қоғам тарапынан наразылықтың туындауы. Мұндай жағдайлар мемлекет пен кәсіби қауымдастықтың реттеу шараларын жүйелеуіне алып келеді.

Мемлекеттік реттеу: тікелей және жанама араласу

Тікелей араласу шаралары

  • Бағалы қағаздар нарығы бойынша заң шығаратын органдардың жұмысы.
  • Атқарушы билік органдарының қаулылары мен бұйрықтары.
  • Жаңа ережелер енгізу немесе қолданыстағыларын өзгерту (лицензиялау, тіркеу, айналысты шектеу/тоқтату және т.б.).

Жанама араласу тетіктері

  • Ақша массасын және несие көлемін пайыз мөлшерлемелері арқылы бақылау.
  • Салық саясаты.
  • Депозиттерге, несиелерге және қарыздарға үкімет кепілдіктері.
  • Қарыз капиталы нарығына араласу (қазынашылық міндеттемелер, облигациялар және өзге құралдар шығару).
  • Сыртқы экономикалық саясат (валюта, алтын операциялары, экспортты ынталандыру және т.б.).

Әлемдік тәжірибеде реттеу әр елде әртүрлі органдарға жүктеледі: арнайы комиссияға, қаржы министрлігіне немесе орталық банкке. Мысалы, АҚШ-та заңдардың орындалуын қадағалау қызметін бағалы қағаздар және қор биржалары жөніндегі комиссия жүзеге асырады, ал Жапонияда бұл мәселелерді Қаржы министрлігі қарайды.

Инвесторларды қорғау: реттеушінің үш негізгі қызметі

1) Қатысушыларды тіркеу және талаптар қою

Нарықта кәсіби субъект ретінде қызмет ететін барлық қатысушыларды және бағалы қағаздарға тікелей қатысы бар қызметкерлерді тіркеу. Тіркелетін тұлғалар қаржылық талаптарға сай болуы керек (мысалы, ең төменгі меншікті капитал). Қажет болған жағдайда тіркеуші орган тіркеуден бас тартуға құқылы.

2) Ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету

Инвесторларды нақты әрі толық ақпаратпен қамтамасыз ету көбіне эмиссия проспектісі арқылы жүзеге асады. Сонымен қатар эмитенттер бұқаралық ақпарат құралдарында қаржылық есепті және басшылық құрамындағы өзгерістерді тұрақты жариялап отыруға міндетті. (Жеке орналастыруға арналған, алдын ала шектеулі тұлғаларға ұсынылатын құралдар бұл талаптан тыс болуы мүмкін.)

3) Қадағалау, тексеру және құқықтық тәртіпті сақтау

Реттеуші органдар нарықты тексеріп, құқық бұзушылықтарды анықтауға, әкімшілік шара қолдануға және қажет болса істі сотқа беруге уәкілетті. Кей жағдайларда активтерге тыйым салу, құжаттарды алу сияқты кең өкілеттіктер беріледі.

Мемлекеттік реттеудің міндеттері мен мақсаты

Міндеттер

  • Нарыққа қатысушылардың нарық ережесіне сай қызмет етуіне жағдай жасау.
  • Алаяқтық, арамдық және қылмыстық әрекеттерден қорғау.
  • Сұраныс пен ұсыныс негізінде ашық баға белгілеуді қамтамасыз ету.
  • Кәсіпкерлікті ынталандыратын тиімді нарықты қалыптастыру және тәуекелге сай сыйақы қағидасын бекіту.
  • Ұлттық нарық моделін құру (экономикалық өсім, жұмыспен қамту және т.б. қоғамдық нәтижелерге бағдар).

Мақсат

Бағалы қағаздармен мәміле жасайтын тұлғалардың заңды құқықтары мен мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету.

Мемлекеттің ерекше рөлі оның нарықтағы ірі эмитент әрі кей жағдайларда инвестор болуына байланысты. Сонымен бірге нарыққа қызмет көрсететін қаржы институттарының жұмысын бағыттау және реттеу де мемлекеттік органдардың міндеті.

Қазақстандағы реттеу жүйесінің қалыптасуы

Ұлттық комиссия кезеңі

1995 жылы Президенттің «Бағалы қағаздар және қор биржасы туралы» жарлығына сәйкес Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия құрылды. Ол қор нарығын дамыту бағдарламаларын әзірлеу, нормативтік актілер жобаларын дайындау, ресурстарды шоғырландыру, қадағалау мен бақылауды қамтамасыз ету, кадр даярлау жүйесін құру және инфрақұрылым қалыптастыру бағыттарында жұмыс атқарды.

Агенттік кезеңі

2004 жылы қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау жөніндегі уәкілетті орган құрылды. Оның міндеттері: мемлекеттік саясат пен заңнамалық базаны әзірлеу, ресурстарды шоғырландыру, қатысушылар үшін «ойын тәртібін» белгілеу, қаржылық тұрақтылық пен қауіпсіздікті бақылау, ашық ақпарат жүйесін қалыптастыру және инвесторларды қорғау механизмдерін дамыту.

Мемлекеттік реттеу алдын ала дайындалған, ғылыми негізделген тұжырымдамаға сүйенуі қажет. Қазақстанда инфрақұрылым біртіндеп қалыптасып, нарық институттары дамыды, бірақ толық орнықты жүйе ретінде әлі де жетілдіруді талап етеді.

Өзін-өзі реттеу: стандарттар, этика және ұйымдар

Нарықтың өзін-өзі реттеу шаралары мемлекеттік реттеуді толықтырады. Бұл бағытта қоғамдық реттеу әдістері жиі қолданылады: кәсіби стандарттарды әзірлеу және кеңінен енгізу, теріс ниетті жарнамаға жол бермеу, инвесторлар мен эмитенттердің адал мінез-құлқын қолдайтын қоғамдық пікір қалыптастыру.

Анықтама

Өзін-өзі реттеуші ұйымдар — кәсіби қатысушылардың ерікті негізде құрған коммерциялық емес, мемлекеттік емес ассоциациялары немесе одақтары. Олар өз шығындарын мүшелік жарналар, төлемдер және қызмет көрсетуден түскен табыс арқылы өтейді.

Негізгі функциялар

  • Операциялар ережелері мен стандарттарын әзірлеу.
  • Кәсіби қатысушылар мен клиенттердің мүддесін қорғау.
  • Тиімді қызмет етуге жағдай жасау.

Құқықтары мен белгілері

  • Міндетті стандарттар мен ережелерді бекіту.
  • Кадр даярлау және кәсіби талаптар қою.
  • Нормативтердің орындалуын бақылау және ақпараттық қызмет.
  • Мемлекеттік органдарда қатысушылар мүддесін қорғау.

Қазақстандағы мысалдар

Қазақстан қор биржасы

Қазақстандағы заң жүзінде құрылған алғашқы өзін-өзі реттеуші ұйымдардың бірі. Ол нарықты бақылап қана қоймай, қатысушылардың әрекетін реттейтін бірыңғай ережелерді қабылдап, орындалуын қадағалайды.

Активтерді басқарушылар ассоциациясы (1999)

  • Зейнетақы активтерін басқару компанияларының тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасау.
  • Инвестициялық басқару нарығында еркін бәсекелестікті дамыту.
  • Қызмет стандарттарын әзірлеу және кәсіпкерлік әдептілікті сақтау.
  • Мүшелердің заңды мүдделерін қорғау.

Ассоциация мүшелері тоқсан сайын қызметі туралы ақпарат жариялап, активтер жағдайы, таза зейнетақы активтері динамикасы, бухгалтерлік баланс және есептілік бойынша деректер ұсынады. Жыл соңында — аудит қорытындысымен бірге жылдық қаржылық есеп тапсырады.

Қазақстан реестрұстаушыларының ассоциациясы (1998)

  • Реестрұстаушылардың мүддесін білдіру және қызметін үйлестіру.
  • Жалпы мүддені қорғау және мемлекеттік органдарға қолдау көрсету.
  • Қызмет стандарттарын әзірлеу.

Қалыптасу кезеңіндегі түйткілдер: экономикалық және әлеуметтік факторлар

Қазіргі кезеңде Қазақстанда бағалы қағаздар нарығы әлі қалыптасу сатысында. Бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет ақша эмиссиясына сүйенбей, мемлекеттік бағалы қағаздарды, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен жергілікті әкімшіліктердің құралдарын шығару тәжірибесін қолдануда.

Экономикалық мәселелер

  • Реттеу механизмдерінің жеткіліксіздігі.
  • Нарықты дамытуға арналған бірыңғай көзқарас жүйесінің әлсіздігі.
  • Заңдардың толық орындалмауы.
  • Салымдарды тіркеу жүйесінің жеткіліксіз дамуы.
  • Материалдық-техникалық базаның шектеулілігі.
  • Инфрақұрылымның өсу деңгейінің төмендігі.

Әлеуметтік-психологиялық мәселелер

  • Маман кадрлардың тапшылығы.
  • Халықтың инвестициялық белсенділігінің төмендігі.

Бұл көбіне бағалы қағаздар нарығының мәнін толық түсінбеуден және уақытша бос қаражатты инвестициялауға психологиялық дайындықтың жеткіліксіздігінен туындайды.

Кадр даярлау тәжірибесі

Мамандарды уәкілетті орган рұқсат берген оқу орталықтары даярлады, ал олардың жұмысын аттестациялық комиссия үйлестірді. Оқуды сәтті аяқтап, бірінші санатты куәлік алған мыңнан астам маман брокерлік және дилерлік қызметке тартылды.

Әлемдік тәжірибе: бағалы қағаздар нарығының үш моделі

I. Банктік үлгі

Банктер бағалы қағаздар нарығы тетігі арқылы қаржы қорларын бөледі. Бұл үлгі Германия, Австрия, Бельгия сияқты елдерде кең тараған. Инвестициялау және бюджет тапшылығын жабу міндеті көбіне банктерге жүктеледі.

II. Нарықтық (банктік емес) үлгі

Қаржы қорларын бөлумен банк емес институттар көбірек айналысады (АҚШ, Ұлыбритания және т.б.). Бұл үлгі демократиялық жолмен дамиды, ал қаржының негізгі бөлігі — жеке тұлғалардың қаражаты; ол банктік қарызға қарағанда салыстырмалы түрде «арзан ақша» болуы мүмкін.

III. Аралас үлгі

Қаржы қорларын бөлуде банктер де, банк емес мекемелер де қатар жұмыс істейді (мысалы, Жапония).

Қазақстан контексті: нарықтық үлгіге ұмтылыс

Қазақстандағы ерекшелік — жекешелендіру тетіктері арқылы әр азаматты жеке инвестор ретінде меншік қатынастарына тарту. Бұл процесте банк жүйесінің рөлі шектеулі болды. Дүниежүзілік тәжірибе банктердің нарықта үстемдікке (монополиялануға) бейім екенін көрсеткендіктен, көптеген елдер банктік үлгіден бас тартып, әлеуметтік тұрғыдан бейімделген нарық құруды таңдады.

Нарықтық үлгінің айырмашылықтары

  • Акционерлік капитал үлесінің жоғары болуы.
  • Үлестік қағаздардың қарыз қағаздарынан басымдығы.
  • Өндірісті қаржыландыруда тура банктік несиенің үлесінің төмендігі.
  • Банк емес институттардың көптігі.

Таңдауға әсер еткен факторлар

  • Акция орналастырудан түсетін қаражаттың салыстырмалы арзандығы және акционерлік қоғам формасының тиімділігі.
  • Қысқа және орта мерзімде өндірісті өз активтерімен қаржыландыратын отандық ұйымдардың тапшылығы туралы болжамдар.
  • Саяси фактор: бос ақша көздерінің негізгі иесі ретінде халықтың нарыққа кең қатысуы.

Қорытынды көзқарас: жүйені жетілдіру қажеттілігі

Қазақстанда қалыптасып келе жатқан бағалы қағаздар нарығының үлгісіне қатысты бірыңғай, орныққан көзқарас әлі толық қалыптаспаған. Сондықтан уақыт талабына сай реттеу тәсілдерін, инфрақұрылымды, ашықтық пен инвесторларды қорғау тетіктерін одан әрі жетілдіру қажет. Қаржы жүйесі дамымайынша, экономиканың нақты секторында тұрақты нәтижеге жету қиын.

Ескерту

Бастапқы мәтіннің соңғы бөлігі «Қазақстанда ұжымдық инвестициялау…» деген тұста аяқталмай қалған. Егер жалғасы болса, жіберсеңіз, осы бөлімді мазмұндық логикамен толықтырып, біртұтас құрылымға келтіремін.