Географиялық білімнің мазмұны
Білім берудегі жаңару бағыты және география курсының орны
Қазақстан Республикасында білім беруді дамыту тұжырымдамалары оқу жүйесін жаңартудың негізгі бағыттарын айқындады. Жеткіншек ұрпақты оқыту мен тәрбиелеудің қазіргі талаптары оқу пәндерінің мазмұнын қайта қарауды қажет етеді. Демократияландыру мен ізгілендіру идеялары мектеп географиясының мазмұнын, оқыту әдістерін және оқу құралдарын жаңартуға түрткі болды.
Жаңа білім парадигмасы оқушыны оқу үдерісінің басты субъектісі ретінде қарастырып, шығармашылық ойлауын дамытуға жағдай жасауды көздейді. Осыған байланысты географияны оқытуда, әсіресе әлеуметтік және экономикалық география бөлімінде, сарамандық жұмыстардың түрлерін жүйелеу және олардың тиімділігін дәлелдеу өзекті.
12 жылдық мектеп контексті
Географиялық білім тұжырымдамасы 12 жылдық жалпы орта білім беру жүйесінде курстың стратегиясын, мақсат-міндеттерін, базалық мазмұны мен құрылымын айқындайтын негізгі құжат болып саналады. География пәні 6–10-сыныптар аралығында 5 жыл бойы оқытылады.
Білім мазмұнын саралау географиялық ойлауды дамытып, білім, білік және дағдыларды қалыптастырумен қатар, курстар арасындағы сабақтастықты қамтамасыз етуі тиіс.
География: ұғымы, шығу тегі және ғылым ретінде дамуы
Анықтама
География (гео — жер, графия — жазамын, сызамын) — табиғи және өндірістік аумақтық кешендерді, олардың құрамдас бөліктерін зерттейтін жаратылыстану және қоғамдық ғылымдар жүйесі.
Тарихи шолу
География ғылым ретінде Ежелгі Грекияда қалыптасты. Б.з.д. өмір сүрген ғалым Эратосфен Жерді сипаттауға арналған еңбегін «география» деп атаған. Ұзақ уақыт бойы бұл ғылым жаңа жерлерді ашып, сипаттауға бағытталды.
XIX ғасырдың басына қарай Жер шарында ашылмаған аумақтар азайғандықтан, географияның міндеті кеңейіп, құбылыстардың таралуын сипаттаумен қатар олардың себеп-салдарын түсіндіретін ғылымға айналды.
Мектеп пәні ретіндегі ерекшелік
География — жаратылыстану және қоғамдық циклдерге кіретін дербес мектеп пәні. Ол оқушының қоршаған ортаға қатысты көзқарасын, ұстанымын, мінез-құлық нормаларын және өмірлік біліктіліктерін қалыптастыруға бағытталады. Сонымен бірге алынған білім негізінде табиғи, шаруашылық, әлеуметтік аумақтардың экологиялық жағдайын бағалай алу дағдыларын дамытады.
Географиядан білім берудің мақсаттары
Негізгі мектепте географияны оқыту төмендегі мақсаттарға жетуге бағытталады:
- Негізгі ұғымдар мен байланыстарды меңгеру: географиялық ұғымдар, географиялық қабықтың біртұтастығы, табиғат компоненттері және олардың өзара байланысы.
- Жердің геометриялық және астрономиялық сипаттары: Жердің көлемі мен пішіні, географиялық маңызы; Жердің өз білігінен және Күнді айналуы, оның географиялық салдары.
- Әлем және Қазақстан туралы жүйелі білім: Жер шары халқы, негізгі нәсілдер, дүниежүзінің саяси картасы, Қазақстанның географиялық орны мен аумағының біртұтастығы.
- Тәрбиелік мақсат: туған өлке мен Отанға патриоттық сезімді қалыптастыру, табиғатты қорғау және экологиялық мәдениетті дамыту.
- Қолданбалы бағыт: әлеуметтік-экономикалық міндеттерді географиялық білім негізінде шешу; білімді қоғамдық, мәдени және күнделікті өмірде қолдану.
- Цифрлық дағдылар: ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдаланып, географиялық есептерді шешу.
Географиялық білімнің мазмұны
Мектепте географиялық білім берудің мазмұны табиғат пен қоғамды тұтас жүйе ретінде түсіндіретін ғылыми негіздерге, зерттеу әдістеріне және қолданбалы дағдыларға сүйенеді.
1) Ғылыми негіздер мен ілімдер
- Жер заңдылықтарын түсіндіретін ғылыми білімдер
- Географиялық қабық және табиғат кешендері туралы ілім
- Географиялық зоналылық туралы ілім
2) Зерттеу әдістері
- Бақылау және далалық зерттеулер
- Картографиялық, тарихи және салыстырмалы тәсілдер
- Статистикалық талдау
- Аэроғарыштық әдістер
- Геожүйені үлгілеу және геоэкологиялық мониторинг
3) Нысандар мен аумақтар
Табиғи нысандар
Жер және оның қабықтары; материктер мен мұхиттар; табиғат белдемдері; табиғат кешендері.
Әлеуметтік-экономикалық нысандар
Аймақтар, елдер, облыстар, аудандар, өз өлкесі; әлемдік және аймақтық орталықтар (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік, қаржы, сауда, рекреация және т.б.); табиғи-шаруашылық аудандар.
4) Үдерістер, құбылыстар және қоғам
- Жердің өз білігінен және Күнді айналуы, салдарлары
- Табиғаттағы су айналымы, тірі ағзалардың таралуы
- Ауа райы мен климаттың өзгеруі
- Халық, тіл, дін, демографиялық өсім, миграция, урбандалу
- Материалдық және рухани мәдениет құндылықтары
- Шаруашылық әрекет және адамның ортаға бейімделуі
Қазақстан және жаһандық өлшем
Ұлттық мазмұн
Қазақ халқының қоршаған ортаға қарым-қатынасының ерекшеліктері және оның ұлттық мәдениеттегі көрінісі. Қазақстанның Еуразияның орталығында орналасқан мемлекет ретіндегі рөлі.
Әлемдік байланыстар
Әлемдік және ұлттық шаруашылықтың өзара байланысы; елдер мамандануы және аумақтық құрылымы; елдер типологиясы; адамзаттың жаһандық проблемалары және табиғи-мәдени мұраны сақтау.
Оқушыда қалыптасатын біліктіліктер
География курсын меңгеру нәтижесінде оқушылар төмендегі біліктіліктерді игеруі тиіс:
Нысандарды тану және түсіндіру
- Географиялық нысандар мен құбылыстардың негізгі ерекшеліктерін ажырату, сипаттау және түсіндіру
- Жердің Күн жүйесіндегі орнын басқа ғаламшарлармен салыстыру; жыл мезгілдерінің алмасу заңдылықтарын түсіндіру
Карта, жоспар және деректермен жұмыс
- Жергілікті жерді бағдарлау: жоспар мен карта бойынша қашықтықты анықтау
- Нүктелердің абсолюттік және салыстырмалы биіктіктерін анықтау
- Географиялық координатаны және нысанның географиялық орнын анықтау
- Картаны, ғарыштық және аэрофотосуреттерді, статистикалық материалдарды оқу
Табиғат компоненттерін бақылау және сипаттау
- Пайдалы қазбалар, тау жыныстары мен минералдардың құрылымы туралы түсінік қалыптастыру
- Литосфера және гидросфера нысандарына бақылау жасап, жергілікті жерде және карта бойынша сипаттау
- Ауа райына бақылау жасап, сипаттау; синоптикалық және климаттық карталарды оқу
- Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін жергілікті жер бойынша және карта арқылы сипаттау
- Географиялық зоналылық заңдылығына карта бойынша сипаттама беру
Қоғам, шаруашылық және тұрақты даму
- Табиғат ресурстарын пайдалану және қорғау; қоршаған ортаның адам өміріне және мәдениет қалыптасуына әсерін сипаттау
- Дүниежүзі елдері мен астаналарын саяси картадан көрсету
- Ғаламдық проблемалардың себептерін ажыратып, картографиялық, статистикалық және геоинформатикалық деректерге сүйене отырып шешу жобасын ұсыну
- Қазақстанның экономикалық аудандарын, маманданған салаларын, ірі өнеркәсіп орындарын, негізгі коммуникация орталықтарын және сыртқы экономикалық байланыстарын сипаттау
- Өз өлкеңнің республика аумағындағы географиялық орнына сипаттама беру
- Қазақ халқының қоршаған орта туралы дүниетанымдық мәдени мұрасын ғылыми біліммен сабақтастыру
Қорытынды түйін
География пәні табиғат пен қоғамның өзара байланысын жүйелі түсіндіре отырып, оқушының кеңістіктік ойлауын, дерекпен жұмыс істеу мәдениетін және жауапты экологиялық ұстанымын қалыптастырады. Жаңартылған мазмұн жағдайында пәннің басты міндеті — білімді өмірлік жағдаяттарда қолдануға мүмкіндік беретін құзыреттерді дамыту.