Инновациялық инфрақұрылымды құру
Индустриялы-инновациялық саясаттың мәні және экономикалық өсім
Дамыған елдердің тәжірибесі көрсеткендей, материалдық-техникалық базаны тек нарықтық қағидаттармен қалыптастыру жеткіліксіз. Инновациялық даму мемлекет араласуынсыз тұрақты нәтижеге сирек жеткізеді. Сондықтан инновация мен инвестиция мемлекеттік реттеудің маңызды нысандарының бірі болып саналады.
Табиғи ресурстарға бай көптеген елдер қысқа мерзімде шикізат экспортынан жоғары табысқа қол жеткізгенімен, ұзақ мерзімде тұрақты даму жолына түсе алмады. Уақыт өте келе мұндай табыс экономиканы шикізат нарығына тәуелді етіп, шикізатты аз қажет ететін жаңа салалардың қалыптасуын тежейді. Оның үстіне ресурстардың сарқылатындығын ескерсек, бұл тәуелділік стратегиялық қауіпке айналады.
Негізгі түйін
Шикізаттық тәуелділіктен шығудың ең тиімді жолы — жоғары технологиялы өндірісті және ғылымға негізделген инновацияны дамыту.
Әлемдік тәжірибе: технопарктер және мемлекеттік қолдау
Ғылым мен технология экономикалық дамудың шешуші факторына айналғанын әлемдік тәжірибе айқын дәлелдейді. Соның көрнекті мысалы — 1951 жылы Калифорнияда пайда болған алғашқы технопарктердің ықпалымен қалыптасқан АҚШ-тағы Силикон аңғары.
Технопарктердің жаһандық таралуы
1980-жылдары технопарктер АҚШ пен Еуропадан бөлек Канада, Сингапур, Австралия, Бразилия, Үндістан, Қытай және Жапонияда да белсенді құрыла бастады.
Жапония: цикл жылдамдығы мен сапа
Жапонияда жаңа өнімді әзірлеу және нарыққа шығару қарқыны жоғары: жаңа автокөлік Жапонияда шамамен 1 айда, АҚШ-та 4 айда, Еуропада 2 айда шығарылады. Сапаны қажетті деңгейге жеткізу үшін Жапонияда 4 ай жеткілікті болса, АҚШ-та бұл көрсеткіш шамамен 11 айға созылады.
Қытай: ғылыми-техникалық индустриялық парктер (ҒТИП)
Қытайда жаңа техника мен жоғары технологияны өндіріске енгізуде ғылыми-техникалық индустриялық парктер маңызды рөл атқарады. Мұнда технологиялық жетістіктер коммерцияландыру мен өндірісте өте жылдам игеріледі: парктер зерттеулерді ұйымдастыруға көмектеседі, инфрақұрылым, ақпарат және қаржыландыруға қолжетімділікті үйлестіреді, кәсіпорындарға қолайлы орта қалыптастырады.
ҒТИП құрамындағы кәсіпорын санының өсуі
- 1991: 2587
- 1992: 9678
- 1996: 13722
- 2000: 20796
Оңтүстік Корея: институттандыру
Оңтүстік Корея соңғы 50 жылда ғылым мен техниканы өте қарқынды дамытты. Мемлекеттік ғылыми-техникалық саясат 1960-жылдардың ортасында жүйелі түрде қолға алынды: 1967 жылы Ғылым және технология министрлігі құрылып, ғылым мен техниканы қолдау туралы заң қабылданды. Даму үдерісі бесжылдық жоспарлар арқылы басқарылды.
Финляндия: дағдарыстан инновация арқылы шығу
1990-жылдар басындағы күйзеліс Финляндияға ауыр соқты: жұмыссыздық 1991 жылғы 3,5%-дан 1993 жылы 20%-ға дейін өсті. 1991 жылы Үкімет жаңа экономикалық бағдарлама қабылдап, ұлттық инновациялық жүйе құрды. Оның қызметі жоғары деңгейде, тікелей ел басшылығының бақылауында болды.
Қазақстан: шикізаттық өсімнің шегі және саясаттың өзгеруі
1990-жылдары Қазақстанда көптеген салалар дағдарысқа ұшырап, ғылым мен технологияға қаржы бөлу қысқарды. Кәсіпорындар тоқтау, бөлшектену, қайта құрылу сияқты өзгерістерді бастан кешірді. Бұған тозған құрал-жабдық, шығыны көп және икемсіз өндіріс, тиімсіз басқару, әлсіз қаржылық жағдай әсер етті.
Нарыққа көшу үдерісі аяқталғаннан кейінгі кезеңде экономиканың жандануы көбіне газ, мұнай, металл сияқты шикізатты сатудан түскен валюталық түсімдерге тәуелді болды. 2000–2002 жылдары өсім байқалғанымен, оның едәуір бөлігі шикізат кірістеріне сүйенген «сыртқы конъюнктуралық» өсім екені түсінікті болды. Осыны ескерген мемлекет индустриялы-инновациялық саясатты күшейтуге кірісті.
Құқықтық негіз
2002 жылғы шілдеде ҚР Президентінің Жарлығымен «Инновациялық қызмет туралы» заң күшіне енді. Инновацияны жүйелі қолдау үшін құқықтық-нормативтік база мен тұрақты қаржыландыру шешуші мәнге ие болды.
Мемлекеттік қолдаудың кең тараған тәсілдері
Ғылыми зерттеулер мен инновациялық үдерістерді мемлекеттік қолдаудың тәжірибеде жиі қолданылатын негізгі әдістері мыналар:
1) Тікелей бюджет қаржыландыруы
Мемлекеттің қатысуымен ірі зертханалар құрып, оларды бюджеттен қаржыландыру және нәтижелерді қоғамға ашық ұсыну. Әдетте мұндай зертханалар қорғаныс, энергетика, денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы секілді бағыттардағы міндеттерді шешеді.
2) Қайтарымсыз субсидиялар
Мемлекеттік емес зертханалар мен ұйымдар жүргізетін зерттеулерге қайтарымсыз гранттар бөлу. Негізгі шарттар: толық есептілік және алынған нәтижені ашық жариялау.
3) Салықтық ынталандыру
Ғылыми-техникалық зерттеулер мен тәжірибелік әзірлемелерге инвестиция салған жеке бизнеске салық жеңілдіктерін беру.
Инновациялық инфрақұрылым және даму институттары
Инновациялық құрылымдарды қалыптастыру қомақты қаржыны талап етеді. Осы қажеттілікке жауап ретінде Қазақстанда инвестиция тартуға негізделген бірқатар даму институттары құрылды: инновациялық және инвестициялық қорлар, Даму банкі, экспорттық несиелер және инвестицияны сақтандыру тетіктері.
Жапония: шағын және орта бизнес арқылы инновацияны күшейту
Жапонияда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін инновацияларға ерекше мән беріле бастады. Ел экономикасының негізі — шағын және орта кәсіпорындар. Олар кәсіпорындардың шамамен 99%-ын құрайды, ал жалпы ұлттық өнімдегі үлесі 52% деңгейінде.
Институционалдық қолдау
Мамандандырылған мемлекеттік мекемелер мен өңірлік органдар жаңадан құрылған шағын инновациялық кәсіпорындарға кеңес, сүйемелдеу және үйлестіру қызметтерін ұсынады.
Қаржыландырудың жеңіл шарттары
Жеңілдетілген қарыздар механизмі қолданылады: нарықтағы 4–8% мөлшерлемемен салыстырғанда шағын инновациялық кәсіпорындар қарызды шамамен оның жартысымен ала алады.
Құқықтық-нормативтік база
ШОБ-ты қолдаудың өзегі — заңнамалық қамтамасыз ету. Ол мемлекеттік қолдау туралы заңдардан бастап жаңа қызмет түрлерін енгізу кезіндегі төтенше жағдайларды реттейтін нормаларға дейінгі кешенді жүйені қамтиды.
Қазақстандағы инновациялық даму: өзекті мәселелер мен басымдықтар
Экономикалық тәжірибе инновациялық дамуда жаңа технологиялардың өндірісті тиімді жаңғыртатынын дәлелдейді. Бұл Қазақстан үшін ерекше маңызды, себебі 1990-жылдардан бастап технологиялық дағдарыс қалыптасты: өндірістің техникалық деңгейі төмендеді, ғылыми өнім шығару азайды, ғылыми-техникалық әлеует қысқарды, ішкі сұранысты қамтамасыз ету қиындады.
1990 жылмен салыстырғанда 1995 жылы ЖІӨ шамамен 40%-ға дейін төмендеді. Кейін экономикалық жандану басталғанымен, 2003 жылы ғана 1993 жылғы деңгейге қайта жеткені байқалды. Сонымен қатар ғылым мен ғылыми-техникалық қызметке бөлінетін қаржы жеткіліксіз: көлемі шамамен 0,9% деңгейінде. Стратегия жүзеге аспаған жағдайда бұл үлес 2015 жылға қарай 0,6%-ға дейін төмендеуі мүмкін деген болжам айтылды; ал стратегия іске асса, ғылым және инновацияға ЖІӨ-ден бөлінетін қаржыны 1,7%-ға дейін арттыру жоспарланды.
Мемлекеттік қолдаудың негізгі бағыттары
- Инновацияның басым бағыттарын айқындау және бағдарламалар әзірлеу.
- Инвестицияларды жұмылдыруды ұйымдастыру және қолайлы жағдай жасау.
- Инновациялық инфрақұрылымды дамыту (инкубаторлар, технопарктер және т.б.).
- Инновациялық жобаларды мемлекеттік бюджеттен мақсатты қаржыландыру.
- Бәсекеге қабілетті өндірісті қалыптастыруға мемлекет тарапынан қолдау көрсету.
- Мемлекеттік тапсырыс негізінде жасалған инновацияларды нарыққа шығаруға жәрдемдесу.
- Отандық инновацияларды халықаралық нарыққа ілгерілету.
Ұлттық инновациялық жүйенің құрылымы
1) ҒЗТКЖ және іске асыру алаңы
ҒЗИ, ЖОО, инкубаторлар, инновациялық орталықтар, технопарктер, кәсіпорындар, құрастырушылық орталықтар, кластерлер, шағын бизнес.
2) Реттеу құралдары
Заңдар, жарлықтар, стратегиялар, салық және несие жеңілдіктері, лизинг тетіктері және басқа ынталандырулар.
3) Қаржылық институттар
Банктер, инвестициялық/сақтандыру/зейнетақы компаниялары, инновациялық және венчурлық қорлар, даму институттары, экспортты сақтандыру корпорациясы, Даму банкі.
Кәсіпкерлік және инновация
Нарықтық қатынастарға өтпелі кезеңде кәсіпкерлік, әсіресе шағын кәсіпкерлік дамуы үшін кәсіпорындар жаңа технологияны енгізіп, жаңалық ашуға ұмтылуы қажет. Сонда ғана тауарлар мен қызметтер бәсекеге қабілетті болады. Алайда отандық кәсіпорындардың инновациялық белсенділігі жеткіліксіз болып, нәтижесінде өнімдердің бәсекеге қабілеттілігі әлсіз күйде қалып отыр. Бұл ретте инновациялық жобаларға қомақты қаржы керек, ал ішкі ресурстар әлеуметтік салалардағы сұраныспен қатар шектеулі. Сондықтан инвестиция тартуды ынталандыру негізгі құралдардың біріне айналады.
Жекелеген жобаларға назар
Ұлттық инновациялық қор бірқатар бастамаларды, соның ішінде геостационарлық спутникті құру және іске қосу жобаларын қаржыландырудан бастады. Сондай-ақ космос саласын дамытудың 2005–2007 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы әзірленді. Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталық базасында да маңызды зерттеулер жүргізіліп, қуаты 70 МВт болатын шағын атом станциясын жобалау және радиациялық технологияларды қолдана отырып шу оқшаулайтын материал өндіру бағыттары қарастырылды.
Индустриялық саясат: анықтама, мақсат және стратегиялық бағдар
Индустриялық саясат — бәсекеге қабілетті әрі тиімді ұлттық өнеркәсіпті қалыптастыру үшін кәсіпкерлікке қолайлы жағдай жасап, оны қолдауға бағытталған шаралар кешені. Қазақстан тұрақты экономикалық өсімді және экологиялық тұрғыдан тиімді өндірісті қамтамасыз ету үшін 2003–2015 жылдарға арналған индустриялы-инновациялық даму стратегиясын қабылдады.
Стратегияның негізгі мақсаты
Экономиканы шикізаттық бағыттан біртіндеп арылту, әртараптандыру арқылы тұрақты дамуға қол жеткізу және ұзақ мерзімде сервистік-технологиялық экономикаға өтуге жағдай жасау. Негізгі басымдық — өңдеуші өнеркәсіп пен қызмет көрсету секторында экспортқа бағдарланған, бәсекеге қабілетті өнім өндіру.
Қазіргі құрылымдық қиындықтар
- Экономиканың шикізатқа біржақты тәуелділігі.
- Әлемдік экономикаға ықпалдасудың әлсіздігі.
- Салааралық және өңіраралық байланыстардың жеткіліксіздігі.
- Ішкі нарық сыйымдылығының төмендігі.
- Өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы.
- Кластерлік желілердің әлсіздігі.
- Негізгі қорлардың тозуы және технологиялық артта қалушылық.
- ҒЗТКЖ қаржыландыруының төмендігі және ғылым–өндіріс байланысының әлсіздігі.
- Кадр даярлау және қайта даярлау жүйесінің заманауи талаптарға толық сай болмауы.
- Энергия сыйымдылығы мен еңбек өнімділігі бойынша артта қалу.
Энергия сыйымдылығы: салыстыру
ЖІӨ-нің 1 долларын өндіруге жұмсалатын электр энергиясы бойынша Қазақстанда шамамен 2,8 кВт·сағ қажет. Салыстыру үшін:
- Ұлыбритания, Германия, Италия, Жапония 0,22–0,3
- АҚШ, Франция, Түркия, Корея 0,4–0,6
- Канада, Қытай 0,8–1,2
Сонымен қатар 2001 жылдың басында негізгі құралдардың тозу дәрежесі орта есеппен 29,7% болды, бұл бәсекеге қабілеттілікке тікелей әсер етеді.
Стратегияның міндеттері
- Өңдеуші өнеркәсіпте орташа жылдық өсімді 8–8,4% деңгейінде қамтамасыз ету.
- 2015 жылы еңбек өнімділігін 2000 жылмен салыстырғанда кемінде 3 есе арттыру.
- ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығын 2 есе төмендету.
- Негізгі қорлардың өнімділігін арттыру және өндірісті жаңғырту.
- Қосылған құн тізбегінде жоғары деңгейлі буындарды игеруге жағдай жасау.
- Ғылымды қажет ететін және жоғары технологиялық экспортқа бағытталған өндірістерді ынталандыру.
- Сапаның әлемдік стандарттарына көшу.
- Ғаламдық ғылыми-техникалық және инновациялық үдерістерге кірігу арқылы ықпалдасуды күшейту.
Іске асыру кезеңдері және күтілетін нәтижелер
Кезеңдер
- І кезең: 2003–2005
- ІІ кезең: 2005–2010
- ІІІ кезең: 2010–2015
Өсім және өнімділік
Белсенді индустриялық саясат экономиканың жылдық өсімін 8,8–9,2% деңгейінде ұстап тұруға мүмкіндік береді. 2015 жылы ЖІӨ көлемін 2000 жылмен салыстырғанда 3,5–3,8 есе ұлғайту көзделді.
Ғылымға инвестиция
Ғылыми және ғылыми-инновациялық қызметтің ЖІӨ-дегі үлесін 2000 жылғы 0,9%-дан 2015 жылы 1,5–1,7%-ға дейін арттыру мақсат етілді.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, құрылымдық өзгерістерді іске асыруда мемлекет пен жеке сектордың серіктестігі тиімді нәтиже береді. Осы логика аясында Даму банкінің қызметін жандандырумен қатар, Қазақстанның инвестициялық қоры, экспортты сақтандыру жөніндегі корпорация және инновациялық қор сияқты арнайы даму институттары құрылып, экономиканы әртараптандыру міндеттерін қолдауға бағытталды.
Қорытынды бағыт
Индустриялы-инновациялық саясаттың түпкі мақсаты — адам капиталын, өндірістік және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану арқылы тұрақты өркендеуге жету. Бұл үшін экономиканы мемлекеттік реттеу әдістерін жетілдіру, инновацияны ынталандыру және нарық пен мемлекеттің үйлесімді әріптестігін күшейту шешуші маңызға ие.