Салық
Салықтың мәні және экономикалық рөлі
Салық — заңмен бекітілген тәртіп бойынша мемлекет пайдасына алынатын міндетті төлем. Ол шаруашылық жүргізуші субъектінің (немесе азаматтың) табысының белгілі бір бөлігін мемлекет кірісіне аударуды білдіреді.
Салық салу — мемлекеттік қаржы ресурстарын толықтырумен қатар, табысты және экономикалық процестерді реттеудің маңызды құралы. Мемлекет қалыптасқан сәттен бастап салық та тарихи тұрғыда бірге дамып отырды: салық қанша ғасыр өмір сүрсе, оны түсіндіретін экономикалық ой мен теория да сонша уақыт бойы жетілді.
Неге маңызды?
Салық мемлекеттік бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі ретінде әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға, экономиканы қайта құруға, өндірісті кеңейтуге және қоғамдық-саяси шараларды толық іске асыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі салық жүйесінің қағидалары
Қазіргі заманғы салық жүйесі бірқатар базалық қағидаларға сүйенеді. Бұл қағидалар салықтың әділетті әрі тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
Жалпылық
Табыс табатын барлық экономикалық тұлғаларды қамту.
Тұрақтылық
Салық мөлшерлемелері мен салық түрлерінің уақыт бойынша болжамды болуы.
Теңдік (тең күштеу)
Салық салу қағидалары барлық салық төлеуші үшін бірдей қолданылуы тиіс.
Міндеттілік және әлеуметтік бағыт
Салық міндеттемесі нақты белгіленеді, ал жеңілдіктер әлеуметтік жағынан осал топтар мен табысы төмен субъектілерді қолдауға бағытталуы мүмкін.
Салық жүйесінің негізгі элементтері
Салық жүйесі мемлекеттік заң актілерінде бекітіледі. Заңнамалық негізде салықтың құрылымдық элементтері айқындалады.
Элементтер тізімі
Салықты есептеу мен төлеудің логикасын құрайтын негізгі бөлшектер.
- 1 Салық төлеуші — салық төлеу міндеті жүктелген заңды немесе жеке тұлға.
- 2 Салық салу объектісі — табыс, мүлік және басқа да салық есептелетін нысандар.
- 3 Салық көзі — салық төленетін қоғамның таза табысы.
- 4 Салық ставкасы — өлшем бірлігіне шаққандағы заңмен белгіленген мөлшер.
- 5 Салықтық жеңілдіктер — заңға сәйкес босату немесе жеңілдету шаралары.
- 6 Салық төлеу мерзімі — заңмен белгіленген төлеу уақыты.
Салық жүйесі нені біріктіреді?
Ол мемлекет пен салық төлеушілер арасындағы қаржы қатынастарының жиынтығын, салықтар мен алымдарды, салық салу әдістері мен тәсілдерін, салық заңдары мен ілеспе актілерді, сондай-ақ салық органдары мен салық қызметін қамтиды.
Қазақстандағы салық жүйесінің қалыптасуы: негізгі кезеңдер
1991: алғашқы құқықтық негіз
1991 жылғы 25 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» заң тәуелсіз Қазақстанның салық жүйесін құрудағы алғашқы қадам болды. Осы кезеңде салық қызметі органдарының қалыптасу тарихы да бастау алды.
Бұл құжат салық жүйесін құрудың басты принциптерін, салықтар мен алымдардың түрлерін және олардың бюджетке түсу тәртібін белгіледі. Сонымен бірге салық төлеушілер мен салық органдарының құқықтары мен міндеттері айқындалды.
1995: ұзақ мерзімді реформа және жаңа жүйе
1995 жылдың басында Үкімет салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, салық заңнамасын халықаралық қағидаларға кезең-кезеңімен жақындатуды көздеді.
Тұжырымдаманы іске асырудағы бірінші кезең — 24.04.1995 жылы қабылданған «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» заң күші бар жарлық. 1995 жылғы 1 шілдеден бастап жаңа салық жүйесі қолданысқа енгізіліп, нарықтық қатынастар талаптарына бейімделе түсті.
Институционалдық өзгерістер
Алғашында салық комитеті Мемлекеттік кіріс министрлігінің құрамында болды. Кейін 2001 жылы Қаржы министрлігінің құрамына дербес комитет ретінде енгізілді.
Экономикадағы жаңа құбылыстар
- Шаруашылық жүргізудегі еркіндік.
- Меншік түрлерінің тең құқықты болуы.
- Мемлекет пен шаруашылық субъектілері арасындағы қатынастардың құқықтық негізде рәсімделуі.
Салық қызметі органдары: құрылымы және бағыныстылығы
Салық қызметі органдары уәкілетті мемлекеттік органнан және аумақтық салық органдарынан тұрады. Оларға аймақаралық комитеттер, облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар бойынша комитеттер, ауданаралық және аудандық (қалалық) комитеттер жатады.
Салық органдары тиісті жоғары тұрған органға тікелей бағынады және жергілікті атқарушы органдардың құрамына кірмейді.
Негізгі миссия
Салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің толық әрі уақытылы түсуін, сондай-ақ міндетті зейнетақы жарналарының дер кезінде аударылуын қамтамасыз ету.
Бақылау бағыты
Салық төлеушілердің салық міндеттемелерін орындауына салықтық бақылау жүргізу және есепке алу тәртібін қамтамасыз ету.
Салық органдарының міндеттері мен құқықтары
Міндеттері
Құқықтарды сақтау, мүддені қорғау және әкімшілендіру сапасын қамтамасыз ету.
- 1 Салық төлеушілердің құқықтарын сақтау және мемлекеттің мүддесін қорғау.
- 2 Салық міндеттемелерінің орындалуына және міндетті зейнетақы жарналарының дер кезінде аударылуына бақылау жүргізу.
- 3 Салық төлеушілердің, салық салу объектілерінің есебін, сондай-ақ есептелген және төленген төлемдердің есебін белгіленген тәртіппен жүргізу.
- 4 Есептілік нысандарын толтыру тәртібін түсіндіру және әдістемелік-консультациялық көмек көрсету.
- 5 Салық тексерулерін белгіленген талаптар мен рәсімдерге сәйкес жүргізу, салық құпиясын сақтау.
- 6 Заңда көзделген мерзімдер мен жағдайларда хабарламалар беру, өтініш бойынша жеке шоттан көшірмелер ұсыну.
- 7 Мемлекет меншігіне өткен мүлікті есепке алу, сақтау, бағалау және өткізу тәртібінің сақталуын, сондай-ақ түсімнің бюджетке толық түсуін бақылау.
- 8 Салық берешегін өндіріп алу және заңнамаға сай әкімшілік шаралар қолдану.
Ерекше жағдай
Тексеру барысында салық төлеуден қасақана жалтару немесе қылмыс белгілері анықталса, материалдар заң актілеріне сәйкес шешім қабылдау үшін тиісті құқық қорғау органдарына жолданады.
Құқықтары
Тексеру, түсіндіру, ақпарат алу және құқықтық талап қою тетіктері.
- 1 Өз құзыреті шегінде нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуге және бекітуге қатысу.
- 2 Салық міндеттемесінің туындауы, орындалуы және тоқтатылуы бойынша түсіндіру жүргізу.
- 3 Салықтық бақылауды және заңнамаға сай тексерулерді жүзеге асыру.
- 4 Салық міндеттемесіне қатысты құжаттарды (есеп, декларация, бухгалтерлік жазбалар және т.б.) тексеру.
- 5 Белгіленген нысандар бойынша құжаттар мен түсіндірмелерді талап ету, дұрыс есептелуі мен уақытылы төленуін растайтын дәлелдерді сұрату.
- 6 Тексеру барысында құқық бұзушылықты айғақтайтын құжаттарды заңда белгіленген тәртіппен алып қою.
- 7 Салық салу объектілерін тексеру және тұрғын үй-жайлардан басқа мүлікке түгендеу жүргізу.
- 8 Заңнамада белгіленген тәртіппен электрондық құжаттар түріндегі ақпарат алу.
- 9 Заң талаптарын сақтай отырып, банктерден шоттардың бар-жоғы және нөмірлері туралы мәліметтер алу.
- 10 Кодексте көзделген жағдайларда салық міндеттемесін жанама әдіспен айқындау.
- 11 Соттарға талап қою және заңда көзделген негіздер бойынша тиісті өтініштер беру.
Мүдделер қақтығысына тыйым
Салық қызметі органдары лауазымды адамдарының жақын туыстары немесе қаржылық тұрғыдан тікелей/жанама мүдделілігі бар тұлғаларға қатысты сол лауазымды адамның қызметтік міндеттерін жүзеге асыруына тыйым салынады.
Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша салық комитеті: үлгілік құрылым
Облыстық деңгейдегі комитетті төраға басқарады. Төрағаның үш орынбасары болады. Аудит басқармасы төрағаға тікелей бағынады және орынбасарларына бағынышты емес.
1-орынбасар бағыты
- Аналитикалық басқарма
- Жанама салықтар басқармасы
- Ақпараттық технологиялар басқармасы
Жанама салықтар бойынша негізгі бағыттар
- Нормативтік актілердің орындалуын бақылау және талдау.
- Этил спирті мен алкоголь өнімдері айналымын реттеу аясында түсімдердің толық әрі дұрыс түсуін қамтамасыз ету.
- Басқа органдармен өзара іс-қимыл жасау.
2-орынбасар бағыты
- Бейөндірістік төлемдер басқармасы
- Салық төлеушілермен жұмыс жүргізу басқармасы
Бейөндірістік төлемдер
Салыққа жататын және салыққа жатпайтын төлемдер бойынша бөлімдер арқылы ұйымдастырылады.
Салық төлеушілермен жұмыс
Жалпы жұмыс, кіші бизнес субъектілері және халықаралық салықтар бағыттары қамтылады.
3-орынбасар бағыты
Ұйымдастыру басқармасы
- Ұйымдастыру
- Кадрлар
- Қаржымен қамтамасыз ету және мемлекеттік сатып алу
- Мобильдік топтарды ұйымдастыру
Құқықтық қамтамасыз ету
- Құқықтық қамтамасыз ету
- Салықтық апелляция
- Салық қарыздарымен жұмыс
Салықтық аудит бөлімі
Аудит бағыты заңды және жеке тұлғалардың қызметіне құжаттық, рейдтік және тақырыптық тексерулер жүргізуді, камералдық бақылауды жүзеге асыруды, сондай-ақ жоспарлы тексерулерді ұйымдастыруды қамтиды.
Тексеру барысында жиі қолданылатын құжаттар
- Салық декларациялары және төлемдер бойынша есептеулер.
- Бас кітап және кассалық кітап.
- Бухгалтерлік және банктік құжаттар.
- Жарғы және өзге құқық белгілейтін құжаттар.
Жанама салықтар бөлімі
Бұл бөлімнің мақсаты — салық заңнамасының орындалуын қамтамасыз ету, жанама салықтардың бюджетке толық әрі уақытылы түсуін бақылау және тиімділігін талдау, сондай-ақ құжаттық және тақырыптық тексерулерді ұйымдастыруға қатысу.
Салық реформасының бағыты: ықшамдау, әділеттілік, тиімділік
Салық мемлекеттік бюджет кірісінің негізгі көздерінің бірі ғана емес. Ол қосылған құнды қайта бөлудің тетігі ретінде салық төлеушілердің қаржылық жағдайына тікелей әсер етеді. Сондықтан салық заңын реформалау барысында басты міндеттердің бірі — жүйені ықшамдау және салық төлеушілермен әділ қарым-қатынасты күшейту болды.
Салық ауыртпалығын азайту
Негізгі мақсат — шаруашылық субъектілеріне түсетін жүктемені жеңілдету. Бұл мақсатқа мақсатты қорларға аударымдарды қысқарту және қолданыстағы салықтардың санын оңтайландыру арқылы қол жеткізілді.
Жеңілдіктерді қайта қарау
Әділеттілік қағидасын қамтамасыз ету үшін негізсіз берілген көптеген жеңілдіктер қайта қарастырылды.
Халықаралық тәжірибе нені көрсетеді?
Дүниежүзілік тәжірибеге сәйкес, салықтық реттеу несие-қаржылық реттеумен үйлескенде нарықтық экономиканы басқарудың тиімді үлгісін қалыптастырады. Сонымен бірге салықтар әлеуметтік теңдікті сақтауға және реформалардың нәтижелілігін арттыруға ықпал етеді.
Қазіргі жағдайда салықтардың мәні тек мемлекеттік органдарды қаржымен қамтамасыз ету шеңберінен шығып отыр: олар ұлттық табысты қайта бөлудің және экономикалық ынталандыруды қалыптастырудың маңызды құралына айналды. Экономикалық реформалардың маңызды мақсаттарының бірі — шаруашылық жүргізуші субъектілерге түсетін салық ауыртпалығын жеңілдету және салықтар мен төлемдерді жүйелеу.