Өсиеттің нысаны
Өсиеттің нысаны және өсиетті орындау
Бұрынғы Қазақ КСР-нің Азаматтық кодексінің 540-бабына сәйкес, өсиетті орындау міндеті өсиетте тағайындалған мұрагерлерге немесе өсиет қалдырушы көрсеткен арнайы тұлғаға — өсиетті орындаушыға жүктеледі. Өсиетті орындаушы арнайы тұлға ретінде белгіленген жағдайда, оның өсиет мәтінінде немесе өсиетке қоса тіркелген жеке арызда көрсетілген жазбаша келісімі қажет.
Өсиетті орындаушы бола алмайтын тұлғалар
- Әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылған адам.
- Өсиет қалдырушының атынан өсиетке қол қойған адам.
Өсиетті орындаушының өкілеттігі, жауапкершілігі және есептілігі
Қазақ КСР-нің АК-нің 541-бабы бойынша, өсиетті орындаушы өсиетті жүзеге асыру үшін қажетті барлық әрекеттерді жасауға құқылы болған. Бұл ретте орындаушының қызметі, әдетте, ақы төлеусіз сипатта: ол атқарған әрекеттері үшін сыйақы алмайды.
Шығындарды өтеу
Мұралық мүлікті қорғау және мүлікті сенімгерлікпен басқаруға байланысты кеткен қажетті шығындар мұра есебінен өтелуі тиіс.
Есеп беру міндеті
Өсиетті орындаушы мұрагерлердің талабы бойынша өзінің өсиетті орындау жөніндегі әрекеттері туралы есеп беруге міндетті.
Бұрынғы Қазақ КСР-нің АК-сі мен қазіргі ҚР Азаматтық кодексін салыстырғанда, бүгінгі құқықтық реттеуде өсиеттің орындалуына ерекше мән берілгені байқалады. Өсиетті орындаушы мұрагерлік қатынастарға қатысушылардың барлығы үшін өсиет қалдырушының еркін нақты іске асыратын тетік ретінде қарастырылады.
Өсиетті мұрагер емес тұлғаға орындауға жүктеу
Өсиетті орындау міндеті мұрагер болып табылмайтын адамға да жүктелуі мүмкін. Мұндай жағдайда орындаушының келісімі оның өз қолымен жазылған түрде өсиет мәтінінде немесе өсиетке қоса берілген өтінішінде көрсетілуі қажет.
Өсиеттің жарамсыздығы тәуекелі және қосымша дәлелдеу құралдары
Тәжірибеде өсиеттің әртүрлі себептермен жарамсыз деп танылуы жиі ұшырасады. Алайда, өсиет қалдырушының өзіне тиесілі мүлікке өз ықтиярымен билік етуі — өсиет жасау арқылы іске асатын негізгі құқық. Өсиеттің сапасын күшейту және жарамсыздық қаупін азайту мақсатында өсиет қалдырушының өз еркін аудио немесе видео тасымалдағышқа жазып қалдыруы қосымша құрал ретінде ұсынылады.
Бұл тәсіл кімдер үшін өзекті?
Әсіресе толық әрекетке қабілеттілігін иеленбейтін немесе оны толық көлемде жүзеге асыруы қиын азаматтарға қатысты (дене кемістігіне, сауатсыздығына және өзге де жағдайларға байланысты).
Нотариус өсиетті куәландыру барысында аудио/видео жазба сияқты қосымша тасымалдағыштардың бар екенін құжатта көрсетуі және оларды куәландыруы тиіс. Сондай-ақ, егер заңда өзгеше көзделмесе, өсиет жасау кезінде пайдаланылған мұндай тасымалдағыштарды өсиеттің өз қолымен жазылған нысанына теңестіріп қарастыру ұсынылады.
ҚР АК 1050-бабы бойынша ұсынылатын нақтылау
Өсиеттің жарамсыз болып танылуына жол бермеу үшін (тәжірибеде мұндай жағдайлар жиі кездесетіндіктен), ҚР АК-нің 1050-бабы 3-тармағы 1-абзацындағы тұжырымды төмендегі мазмұнда нақтылау ұсынылады:
Өсиет қалдырушы өсиетті өз қолымен жазып, оған қол қоюы тиіс. Өсиет қалдырушыға өсиет жасау барысында және оған қосымша ретінде өз өсиеттік билік етуін аудио немесе видео тасымалдағышқа (кассета, диск және т.б.) өз еркімен жазып қоюына рұқсат етіледі. Бұл тасымалдағыштар өсиетпен бірге нотариуста сақталуы қажет.
Өсиетті жеке жасау қағидасы және ерлі-зайыптылардың бірлескен өсиеті
Жалпы қағида бойынша, өсиет тұлғаның жеке өзі арқылы жасалуы тиіс. Дегенмен, ҚР АК-сі мен «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» заңда ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін иелену, пайдалану және оған билік ету ерекшеліктері ескеріле отырып, екі тұлғаның (ерлі-зайыптылардың) бірлесіп өсиет жасау мүмкіндігін құқықтық деңгейде қарастыру қажеттілігі туындайды.
ҚР АК 1046-бабының 3-тармағын толықтыру ұсынысы
Егер ерлі-зайыптылар арасында өзара келіспеушілік болмаса, ортақ бірлескен меншік болып табылатын мүлікке қатысты (егер заңда өзгеше көзделмесе) екеуі бірігіп өсиет қалдыра алады.
Қорытынды ой
Өсиетті орындаушы институтын нақтылау, оның келісімін рәсімдеу тәртібін бекіту және өсиет мазмұнын аудио/видео арқылы қосымша айғақтауға мүмкіндік беру — өсиет қалдырушының соңғы еркін қорғауға, дауларды азайтуға және мұрагерлік қатынастардың құқықтық айқындығын күшейтуге бағытталған ұсыныстар.