Теңдес салыстырмалы сабақтастар
Шартты рай тұлғасының қызметі
Шартты рай тұлғасының басты ерекшелігі — оның, негізінен, бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін атқаруы (жақтық формада, жіктік жалғауында тұрып). Әдетте жіктік жалғауы өзіне жалғанған сөзге тиянақтылық беретін форма деп танылғанымен, шартты рай тұлғасына жалғанғанда бұл қасиет толық сақталмайды. Сондықтан ол бағыныңқы жай сөйлемді басыңқы жай сөйлеммен құрмаластыру қызметін атқара береді.
Бағыныңқы сөйлем құрамындағы шартты райдың өзге етістік тұлғаларынан айырмасы — оның жақтық формада айтылып, өз бастауышымен қиысуы. Шартты рай формасы арқылы құрмаласатын сабақтастардың негізгі түрлері: шартты және қарсылықты бағыныңқылар.
Шартты бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы компоненті басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің шартын білдіретін сабақтасты шартты бағыныңқылы сабақтас дейміз.
Жасалу жолдары
- Шартты рай тұлғасы: -са / -се
- Көсемше тұлғасының болымсыз түрі: -ма + й
- Есімше тұлғасы: -ғанда / -генде
Реалды шарт
Реалды шарт бағыныңқы сөйлемдерде хабарланған оқиғаның мазмұнынан іс-әрекеттің орындалғаны не орындалатыны белгілі болып тұрады. Шартқа негізделген оқиғаға нәтиженің болмысы қайшы келмейді.
«Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей».
Ирреалды шарт
Ирреалды шарт бағыныңқыда шартқа негізделген оқиғаның нәтижесі іс жүзінде жүзеге аспайды.
«Егер көңілді кірбең ой баспаса, бүгін Әбіш атқа мініп ап, ағындап шапқылар еді».
Болжалды шарт
Болжалды шарт бағыныңқыда шарттың көрінісі реалды беріледі де, оның орындалуы не орындалмауы ықтимал, болжал түрінде айтылады.
«Егер мен шақырсам, ақының біздің үйге келер ме…»
Ескерту: Шартты бағыныңқы мағыналық тұрғыдан кейде үш түрге (реалды, ирреалды, болжалды), кейде екі түрге (реалды, ирреалды) бөлініп қарастырылады.
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы компонент пен басыңқы компонентте бір-біріне қарама-қарсы іс-әрекет баяндалатын сабақтасты қарсылықты бағыныңқылы сабақтас дейміз.
Жасалу жолдары
- Шартты рай тұлғасы арқылы: -са / -се
- Шартты рай тұлғасына да / де дәнекерінің қосылуы арқылы
- Көмектес септіктегі есімше тұлғасы арқылы
- Барыс септіктегі есімшеге қарамастан сөзінің тіркесуі арқылы
- Көсемше тұлғасы арқылы: -а / -е / -й
Реалды қарсылық
Реалды қарсылықты бағыныңқыда қарсы мәндегі оқиғаның орындалғаны не орындалатыны баяндалады.
«Салт аттылар мен ат шана өтіп кетсе де, Әбдірахман терезеге сүйеніп ұзақ тұрды».
Ирреалды қарсылық
Ирреалды қарсылықты бағыныңқыда бағыныңқы сөйлемде белгілі бір істі орындау жайында әрекет жасалғанымен, басыңқыда сол әрекеттің орындалуы теріске шығарылады.
«Осынша әзірлігі бола тұра, ол тойын жасамай кетті».
Салыстырмалы бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы компонент пен басыңқы компоненттегі іс-әрекет өзара салыстырыла берілетін сабақтасты салыстырмалы бағыныңқылы сабақтас дейміз. Бұл түр, негізінен, теңдес салыстырмалы және әртүрлі ыңғайдағы салыстырмалы болып жіктеледі.
Теңдес салыстырмалы
-
Қандай — сондай
Бағыныңқыда қандай есімдігі қолданылса, басыңқыда соған сәйкес сондай үстеуі (не есімдігі) қолданылады.
Мысал: «Қазірде Абай көңілі қандай салқын болса, Ділдә да сондай салқын». (М. Ә.)
-
Қалай — солай
Бағыныңқыда қалай, басыңқыда солай есімдігі жұмсалады.
Мысал: «Олжабек қалай бұрылса, Жамал да солай бұрылды». (Ғ. Мұст.)
-
Қанша — сонша
Бағыныңқыда қанша қолданылса, басыңқыда сонша (соншалықты) қолданылады.
Мысал: «Күннің ұзақтығы қанша болса, еңбек сағаты соншалықты». (М. Ә.)
Әртүрлі ыңғайдағы салыстырмалы
-
Салыстыруға негіз болатын сөздер қатар жүреді
Мысал: «Үлкендер пышпақ тұмақ кисе, соңғы жылдары боз баланың көбі осындай түлкі тұмаққа ауысқан еді».
-
Мағынасы қарама-қарсы сөздер арқылы салыстыру
Мысал: «Надан Малқар ескі әдетімен елді қорқытып ұстамақ болса, залым Шәлкендер алдап ұстамақ». (Ғ. Мұст.)
-
Болса / сияқты құрылымы арқылы салыстыру
Мысал: «Я, мен көк ит болсам, сендер көп итсіңдер». (М. Ә.)
Есім сөздер мен көмекші етістіктердің қатысуы
Сабақтас құрмалас сөйлем компоненттерін байланыстыруда есім сөздер мен басқа да етістік формалары қатысады. Бұл жерде маңызды мәселе: есімдер бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін көбіне дара күйінде атқара бермейді.
Мұндайда есім сөзге тіркескен көмекші етістіктерді және сол көмекші етістікке жалғанған есімше, көсемше, шартты рай тұлғаларын ескеру қажет. Көмекші етістік жеке тұрып бағыныңқы сөйлем баяндауышы бола алмайтындықтан, құрама баяндауыш құрамындағы есім сөз негізгі семантикалық мәнді сақтайды да, белгілі тұлғадағы көмекші етістікпен бірге өзі тұрған компонентті келесі компонентпен байланыстырады.
«Төртеу түгел болса, төбедегі келеді».
«Күн салқын болғанмен, ауа қапырық».
«Баласы үйленіп, көңілі жайланғандай болды».
Мақсат бағыныңқылы сабақтас
Басқа етістік формалары арқылы құрмаласатын сабақтастардың негізгі түрі — мақсат бағыныңқылар. Бағыныңқы компоненті басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің мақсатын білдіретін сабақтасты мақсат бағыныңқылы сабақтас дейміз.
Жасалу жолдары
- Тұйық райлы етістік + үшін
- Бұйрық райлы етістік + деп
- -ар формантты есімше + деп
Синтаксистік шарт
Мақсат бағыныңқылы сабақтастың синтаксистік компоненттерінде арнайы грамматикалық бастауыштар болуы керек. Егер бұл шарт сақталмаса, мұндай құрылым сабақтас құрмалас емес, жай сөйлемнің күрделенген түрі ретінде танылады.