Қазақша рефераттар

Түрік киносының күндері

Кинематография: қазақ-түрік мәдени байланыстарының пәрменді арнасы

Қазақ-түрік мәдени байланыстарының ең пәрменді қырларының бірі кинематография саласынан айқын көрінеді. Кинематография — XX ғасырдың жемісі. Қазіргі техникалық мүмкіндіктер халықтарды бір-бірімен жақын таныстыруда, мәдениеттің озық үлгілерін көрсетуде, жеке тұлғалардың шығармашылығын жеткізуде теңдессіз құралға айналды.

Көп адамды жолға шығармай-ақ, дайын киноленталар арқылы тұтас бір елдің тарихын, тұрмыс-тіршілігін, өмір салтын, дүниетанымын және ішкі әлемін көркем бейнелеуге болады. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ-түрік қарым-қатынастарында бұл мүмкіндіктердің кеңінен пайдаланылып келе жатқанын атап өткен жөн.

Теледидардың ықпалы

Кинотеатрға бармай-ақ, үйде көгілдір экран арқылы қызықты көріністерді тамашалап қана қоймай, екі елдің тарихына және күнделікті өміріне қатысты көркем, деректі, публицистикалық туындыларды да тікелей көруге мүмкіндік туды. Бұл үрдіс түрік-қазақ қатынастарының кинематография саласында да едәуір дамығанын көрсетеді.

Фильм алмасу тәжірибесі: алғашқы нақты мысалдар

Екі ел арасында хроникалық-деректі және көркем фильмдер алмасу нәтижелі жүргізілді. Мысалы, түріктің көркем фильмі «Чалыкушу» («Әнші құс») 2000 жылы Қазақстандағы телеарналарда бірнеше рет көрсетілді: «ОРТ-Қазақстан» арнасында — 2 рет, «Таң» арнасында — 2 рет, «31-арнада» — 1 рет.

  • КТК арнасында «Жумхуриет» фильмі көрсетілді.
  • «Хабар» арнасында «Бисиклет» («Велосипед») және «Түрік қағанының өсиеті» көрерменмен қауышты.

Бұл көрсетілімдер Қазақстандағы көрермен қауымның қазіргі түрік кинематографиясымен танысуына жол ашты.

1993 жылдан басталған ынтымақтастық

Қазақстан мен Түркияның кино өнері саласындағы байланыстары 1993 жылы басталды. Нақтырақ айтқанда, түрік режиссері М. Әли Өзполат 1993 жылы Ордабасыдағы құрылтайға шақырылып, сол кезеңде түсіріліп жатқан «Қожа Ахмет Ясауи» фильмін «Арман» киностудиясымен бірлесіп шығаруға қатысуы осы бағыттағы алғашқы қадамдардың бірі болды.

1994 жылдың қаңтарында қазақ кинодокументалистері — оператор А. Сүлеев пен режиссер Ә. Сүлеева — Түркияға барып, ондағы қазақтар туралы деректі фильм түсірді.

«Еуразия кино күндері» (1994)

1994 жылғы 25 ақпан мен 6 наурыз аралығында Түркия Республикасы Мәдениет министрлігі ТИКА-мен бірлесе отырып «Еуразия кино күндерін» өткізді. Форумға Қазақстаннан Серік Жұбандықов, Сламбек Тәуекелов, Раиса Мұхамедиярова қатысып, «Айдай сұлу Айсұлу» туралы ертегі және «Батыр Баян» фильмдерін ұсынды.

Анкара халықаралық кинофестивалі (1996)

1996 жылғы 15–24 наурыз аралығында өткен фестивальге Қазақстаннан режиссер Д. Манабаев пен әртіс Ж. Ысқақов барды. Анкара кинотеатрларында Д. Манабаевтың «Өлім періштесі» фильмі көрсетілді.

Халықаралық форумдардың маңызы

Қазақ фильмдерінің халықаралық форумдарға қатысуы бұрын да болған. Алайда Азия халықтарының кино өнеріне арналған осындай жиындар әр елдің жетістігін, режиссерлік шешімін және әр туындының адами-гуманистік мәселелерді көтерудегі ұстанымын айқындайды. Бұл тұрғыда қазақ кинематографистерінің өз шығармаларын ұсынуы қолдау тапты.

Өтпелі дәуір кезеңінде қазақ киносының экономикалық жағдайға бейімделуі оңай болмағанымен, осы саладағы шығармашылық ізденістер түрік қоғамының қолдауына ие болып, байланыстарды тұрақты негізге көшіруге ықпал етті.

Нәтижесі: кино апталықтары мен фестивальдер

  • 1996 жылғы 19–26 мамыр аралығында Қазақстанда түрік киносының апталығы өтті.
  • 1998 жылғы 21–28 қарашада Стамбұлда I Түркі кино күндері өткізілді.
  • 2000 жылғы 26 ақпан – 5 наурыз аралығында Стамбұлда деректі фильмдер мен дерекшілердің халықаралық фестивалі өтті.

Қазақстанның қатысуы: делегациялар мен фильмдер

1998 жылғы I Түркі кино күндеріне Қазақстан делегациясы (С. Абдулбақиев, А. Сүлеев, А. Қашағанова, А. Әмреқұлов, Т. Жамашев) қатысып, «Жамбылдың жастық шағы», «Абай», «Тауқымет», «Атамекен», «Пленер» фильмдерін алып барды. Фестивальдің құрметті қонағы ретінде Олжас Сүлейменов шақырылды.

2000 жылы Стамбұлда өткен деректі фильмдер фестивалінде Қазақстан жағынан «ҚР Президентінің телерадиокешені» мемлекеттік мекемесі ұсынған бірқатар ленталар көрсетілді:

Фестиваль бағдарламасындағы деректі фильмдер

  • «Республикамен құрдас» (50 мин.) — реж. С. Әзімов
  • «Жанасу» (45 мин.) — реж. Р. Әлпиев
  • «Толған ай» триптихы (41 мин.) — реж. Б. Қайырбеков
  • «Жыл мезгілдері» роликтері (8 мин.) — реж. А. Банышев
  • «Жол бойындағы үй» (26 мин.) — реж. С. Русаков

Фестиваль шеңберіндегі конференцияда ҚР Президенттік телерадиокешенінің директоры С. Әзімов және режиссерлер Б. Қайырбеков, Р. Әлпиев баяндама жасады.

2000–2001: жүйелі көрсетілімдер мен жаңа кездесулер

Қазақстандық көрермендерді түрік кинематографиясының туындыларымен таныстыру мақсатында Түркия Елшілігі жүйелі түрде «Қазақстандағы түрік киносының күндерін» өткізіп отырды. 2000 жылғы 28–30 сәуір аралығында Кино үйінде осы рәсім аясында 5 көркем фильм көрсетілді.

2000 жылғы 8–17 мамырда Қазақстандағы Еуропа одағы өкілдігі ұйымдастырған Еуропа киносы апталығы аясында да 2 түрік фильмі көрсетілді.

2001 жылғы 26–30 қаңтарда Стамбұлда «Түркі әлемінің кино күндері» өтіп, Солтүстік Кипр, Әзірбайжан, Орта Азия және Қазақстан кинематографистерінің фильмдері ұсынылды. Бұл кездесулердің мақсаты — өзара байланысты нығайту, ынтымақтастықты дамыту және бірлескен жобаларды іске асыру.

Алдағы міндеттер

Түрік киностудияларының бай тәжірибесін ескере отырып, қарым-қатынасты әртараптандыру қажет: кино апталықтарымен алмасу, тақырыптық көрсетілімдер ұйымдастыру, бірлескен шығармашылық жобалар арқылы киноөндірісті дамыту — уақыт талабы.

Шығармашылық пікір алмасу және ортақ кәсіби өлшемдер

Соңғы он жыл ішінде кино саласындағы қазақ-түрік байланыстары фильмдерді көрсету, талқылау және пікір алмасу арқылы да тереңдеді. Бұл кәсіби орта үшін заңды үрдіс. Мысалы, қазақ режиссерлерінің «Ине» («Игла», реж. А. Нұғыманов) және бүгінгі күннің өткір мәселелерін көтеретін басқа да фильмдері жан-жақты талқыланғаны белгілі.

Дегенмен, кейбір туындыларда ұлттық реңкті біржақты беру, немесе шектен тыс батысшылдық сарынға ұрыну, не оқиғаны тек қара бояумен көрсетіп, өмірдің келеңсіз жақтарын ғана тәптіштей беру көрерменге кері әсер етуі мүмкін. Ал имандылық пен адами құндылықтарды дәріптеуде асыра сілтеуге жол бермейтін түрік киносы үшін мұндай бағыт тиімсіз болуы ықтимал. Сондықтан шығармашылық байланыстар екі тарапқа да пайдалы екені анық.

Ақпарат кеңістігі: телерадио ынтымақтастығының негізі

Қоғамдағы оқиғалар, күнделікті өмір проблемалары, мемлекетаралық қатынастар — жалпы әр елдің ішкі және сыртқы өмірі — бұқаралық ақпарат құралдары арқылы халыққа жеткізіледі. Мерзімді баспасөзбен қатар электрондық ақпарат құралдары, теле және байланыс коммуникациялары адамды қоғамда және әлемде болып жатқан жаңалықтардан тыс қалдырмайды.

Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған кезеңнен бастап-ақ қазақ-түрік ақпарат байланыстары мен осы жүйе аясындағы ынтымақтастық сыртқы саясатта да, мәдениет саласында да тірекке айналды.

1992 жылғы хаттама: институционалдық қадам

1992 жылғы мамырда Алматыда Қазақстан Республикасы мемлекеттік телерадио компаниясы мен Түркия мемлекеттік радио және теледидар мекемесі арасында ынтымақтастық туралы хаттамаға қол қойылды. Соның негізінде Қазақстан телерадио жүйесінің Түркия телерадио жүйесіндегі спутниктік бағдарламаларға қатысуы жөнінде келісім жасалып, бұл құжат телерадио саласындағы қазақ-түрік ынтымақтастығының іргетасын қалады.

Түркі ақпарат агенттіктері: ортақ құрылымға ұмтылыс

1992 жылғы 26–27 қарашада Анкарада ТИКА жетекшілігімен, ЮНЕСКО ұлттық комиссиясы, мәдениет министрлігі, Анадолу агенттігі және басқа да құрылымдардың қатысуымен түркі тілдес елдердің ақпарат агенттіктерінің конференциясы өтті. Қазақстан өкілдері де қатысып, түркі тілдес елдердің ақпарат агенттіктері одағының жарғысы қабылданды.

Одақтың негізгі мақсаттары

  • Түркі мемлекеттері арасында үздіксіз ақпарат алмасу
  • Телекоммуникациялық жүйені дамыту
  • Кәсіби байланысты күшейту
  • Авторлық құқықты қорғау

Одақтың алғашқы жиыны 1993 жылы сәуірде Анкарада, екіншісі 1994 жылы мамырда Бішкекте, үшіншісі 1995 жылғы 11–12 ақпанда Гирнеде (Кипр) өтті.

«TRT Евразия»: ортақ арна идеясы және оның шектеулері

1992 жылы түркі тілдес елдерге ортақ бірегей арна құру мақсатында Түркияда «TRT Евразия» арнасы ашылды. Бұл бастама түркі халықтарын өзара танытуға және түркі мәдениеті мен тілдерінің ерекшеліктерін көрсетуге бағытталды.

Алайда қаржылық және техникалық қиындықтар, елдердің географиялық алшақтығы, өтпелі кезеңнің экономикалық ауыртпалықтары салдарынан бұл арна көп ұзамай жабылды. Соған қарамастан, Қазақстан мен Түркия арасындағы байланыстар ақпараттық жүйелер арқылы үзілмей, керісінше жаңа форматтарда жалғасын тапты.

Түрік телеэфиріндегі Қазақстан тақырыбы: бағдарламалар қатары

Түрік мемлекеттік телерадио компаниялары Қазақстан туралы, қазақ мәдениеті жөнінде жүйелі хабарлар әзірлеуге ерекше мән берді. Түрік көрерменін Қазақстанмен және қазақ мәдениетімен таныстыруға бағытталған бағдарламалардың бірқатары төмендегідей:

Мәдени-өнер бағытындағы эфир

  • «Асиядан музикли эсинтилер» — 1992–1998 жылдары аптасына бір рет эфирге шықты.
  • «Аврасия санаты» — екі аптада бір рет, Тұран фольклоры мен музыкасын таныстырды.
  • «Күлтүр пенжереси» — 15 күнде бір рет, мәдени құндылықтарды көрсетті.

Қоғамдық-саяси және күнделікті жаңалықтар

  • «Селям олсун» — 1993 жылдан бері, Түркияда оқитын түркі студенттеріне арналды.
  • «Аврасия гүнлүгү» — аптасына бір рет, түркі әлеміндегі жаңалықтарды жеткізді.
  • «Мерхаба, Асия» — 1994 жылдан бері күн сайын, Орта Азиядағы өзгерістерді баяндады.
  • «Түркиядан» (кейін «Көпру») — 1993–2000 жылдары, Түркиядағы халықтардың мәдениетін таныстырды.
  • «Ақшама доғру» — түркі әлеміндегі жаңалықтарды сараптады.

Концерттер, сұхбаттар және тұлғалар арқылы таныту

Қазақ мәдениеті мен өнерін Түркияда таныстыруда ресми сапарлармен барған саясаткерлермен, гастрольдік сапардағы өнер ұжымдарымен, ғылыми жиындарға қатысқан зиялы қауым өкілдерімен жасалған репортаждар мен бағдарламалардың орны ерекше болды. Түрік теледидары (TRT) мұндай мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, Қазақстандағы ахуал, ғылым мен мәдениет туралы мазмұнды хабарлар дайындап отырды.

Тікелей эфирлер мен мәдени оқиғалардан үзінділер

  • 1994 жылғы 28 ақпанда Нұрғиса Тілендиевтің концерті көрсетілді.
  • 1995 жылғы 17 қаңтарда «Салтанат» би тобы туралы бағдарлама эфирге шықты.
  • 1995 жылғы 24 қаңтарда «Жазира» би тобының орындауында «Бұхара биі» көрсетілді.
  • 1995 жылғы 7 маусымда Қаршыға Мұхамедияровтың концерті берілді.

Түрік радиокомпаниялары Қазақстаннан өнерпаздарды шақыруға да ерекше ықылас танытты. Үлкен құрамды ұжымдарға қарағанда, шағын концерттік-шығармашылық топтарды таныстыру тиімді болды. Мысалы, 1995 жылғы 6 тамызда «Гүлдер» би тобының концерті көрсетілді, ал қазан–қараша айларында «Жазира» би тобының концерті екі бөлімді бағдарлама ретінде эфирге шықты.

Студенттік концерттер және мәдени қауымдастық

Түркияда білім алып жүрген қазақстандық студенттердің концерттері де айрықша орын алды. Мұндай концерттер 1994 жылғы 1 тамызда және 1995 жылғы 17 желтоқсанда көрсетілді. Сондай-ақ түркі тілдес елдер студенттері қатысатын концерт сайыстарына қазақстандық жастар тұрақты қатысып отырды. Мысалы, 1998 жылғы 25 қаңтарда Гази университетінде оқитын студенттер ортақ концерттік бағдарламаларын ұсынды.

Студент жастардың концертін телеэфирде көрсету бір жағынан олардың өз елінің өкілі ретінде мәдениетті насихаттауына мүмкіндік берсе, екінші жағынан түркі әлеміндегі жастар қауымдастығын нығайтуға ықпал етті.

Белгілі өнер шеберлері және диаспораның рухани сұранысы

Мұндай халықаралық мәдени байланыстарда танымал өнер шеберлерінің үлесі ерекше болды. Олар телерадио арқылы сұхбат беріп, концерттік өнерімен көрерменге жол тапты. Бұл, әсіресе, Түркиядағы қазақ диаспорасы үшін айрықша маңызды еді.

Мәселен, 1993 жылғы 1 қаңтарда түрік теледидарында Роза Рымбаеваның концерті көрсетілді. Сондай-ақ түркі әлемінің ежелгі ән-күй дәстүрін жаңғыртуға еңбек сіңірген Бекболат Тілеухановтың өнері де Түркияда кеңінен танылды: 1994 жылғы 1 ақпанда ол Қазақ мемлекеттік консерваториясы өкілдерімен бірге сұхбат беріп, концерт ұсынды.

Мерейтойлар арқылы мәдени мұраны таныту

Түркия радиокомпаниялары Абай мен Жамбылдың 150 жылдық мерейтойлары, Мұхтар Әуезовтің 100 жылдығы кезінде зор ықылас танытып, түрік халқына олардың шығармашылық мұрасын кеңінен насихаттады. Абай, Жамбыл және Мұхтар Әуезов туралы хабарлар көптеген арналарда көрсетіліп, арнайы бағдарламалардың өзегіне айналды.

Ғалымдар мен қоғам қайраткерлері: сұхбат пен репортаж форматы

Екі ел арасындағы мәдени байланыстарды нығайтуда ғалымдар мен қоғам қайраткерлерінің рөлі де ерекше. Түркияға келген ғалымдар, әртістер, суретшілермен сұхбаттар «Аврасия санаты» сияқты бағдарламалар аясында жиі беріліп отырды. Бұл эфирлердің мазмұны қазақ-түрік мәдени байланыстарының әр саласынан мағлұмат берді.

1993 жылғы эфирлерден мысалдар

1993 жылдың өзінде-ақ «Үміт» фестиваліне қатысқан қазақстандықтармен, Қазақ ұлттық кітапханасының өкілдерімен, мәдениет пен өнер қайраткерлерімен сұхбаттар жүргізілді; режиссер А. Сүлеевтің Ә. Қастеев атындағы Қазақ мемлекеттік өнер музейі туралы фильмі көрсетілді; Б. Тілеуханов пен Қ. Байбосыновтың концерттері эфирге шықты. Бұл — электрондық ақпарат құралдарының мәдени байланысты тереңдетудегі әлеуетін көрсететін нақты деректер.

Теледидарда фестивальдер мен мерекелік концерттерден де арнайы бағдарламалар әзірленіп, көрсетіліп отырды. (Берілген мәтін осы тұста үзіліп аяқталады.)