Қазақша рефераттар

Әріп диктанты

Диктант және жазба жұмыстарының классификациясы

Жоғары сыныптарда қазақ тілі сабағында жүргізілетін жазба жұмыстарының түрі көп. Соның ең кең тарағандарының бірі — диктант. Диктант оқушының сауатты жазуын қалыптастыруға, естігенін дәл жеткізуге, ойды қағаз бетіне жүйелі түсіруге үйретеді.

Негізгі түрлері

Диктант түрлері: әріп, буын, сөз, сөздік, ескерту, шығармашылық, көру, өздік, терме, графикалық (сызба) және бақылау диктанттары.

Диктант түрлері және мақсат-міндеттері

Әріп диктанты

Әріп диктанты әдетте бастауыш сыныпта алғашқы әріптерді үйренгеннен кейін өткізіледі. Мақсаты — дыбыс таңбаларын баспа түрінен жазба түріне дұрыс көшіруге үйрету, дауысты мен дауыссыз дыбыстарды ажырату дағдысын қалыптастыру, көркем жазуды дамыту.

Буын диктанты

Буын диктанты сауатты жазуға үйретуге, қате жазудан сақтандыруға, сөзді буындап оқуға және жаттауға көмектесуге, сөздерді дұрыс тасымалдау дағдысын қалыптастыруға бағытталады.

Сөз диктанты

Сөз диктанты әріп пен буын диктанттарына қарағанда күрделірек. Негізгі мақсат — оқушыларға сөздің белгілі бір ұғымды білдіретінін, яғни мағынасы бар екенін түсіндіру. Оқушы естіген сөздің мағынасын түсініп, оны буынға бөліп жазуға дағдыланады. Соның нәтижесінде сөзді түсіріп қалдырмай, артық әріп қоспай, әріптердің орнын ауыстырмай, қатесіз әрі көркем жазуға машықтанады.

Ескерту: Әріп, буын, сөз диктанттары көбіне бастауыш сыныпқа арналған үйрету диктанттары ретінде қарастырылады.

Сөздік диктанты

Сөздік диктанты емле тақырыптарын өткен кезде белгілі бір сөздердің дұрыс жазылуын есте сақтауға арналған. Ол өтіліп отырған тақырыпқа байланысты мұғалімнің қалауы бойынша жүргізіледі.

Ұсынылатын көлем: 5–6-сыныптарда диктантқа алынатын сөз саны 30–35-тен аспауы керек.

Терме диктанты

Терме диктанты белгілі бір ережені оқушылардың қаншалықты меңгергенін байқау үшін сабақ үстінде жүргізіледі. Мұғалім мәтінді оқымас бұрын қандай ережеге назар аудару керектігін ескертеді. Оқушылар мәтінді толық жазбай, берілген тапсырмаға сәйкес сөздерді, сөз тіркестерін немесе сөйлемдерді мәтіннен теріп жазады.

Көру диктанты

Көру диктанты мұғалім тәжірибесінде аса пайдалы әрі үйрету жұмыстарының ішіндегі негізгі түрлердің бірі болып саналады. Ол оқушылардың көру, есту, есте сақтау, затты тану қабілеттерін дамытуға бағытталады.

Материал ретінде

  • әріптер, буындар, жеке сөздер;
  • жазылуы қиын сөздер мен сөз тіркестері;
  • шағын мәтіндер, жұмбақтар, мақалдар;
  • жаттауға берілген өлең жолдары.

Өткізу тәртібі

  • Мәтін үзілісте тақтаға немесе үлкен қағазға алдын ала жазылады.
  • Оқушыларға 1–2 минут ішінде 2–3 рет оқып, есте сақтауға мүмкіндік беріледі.
  • Содан кейін мәтін жабылады, оқушылар есте сақтағанын дәптерге жазады.
  • Ерекше назар қажет сөздер түрлі түсті бормен белгіленуі мүмкін.

Өздік диктанты

Өздік диктантта оқушылар өтілген материалдар бойынша әріптер мен буындарды, сөздер мен сөз тіркестерін, жекелеген сөйлемдерді, сондай-ақ жаттап алған өлең, жұмбақ, жаңылтпаш, мақал-мәтелдерді естеріне түсіріп, ойлана отырып өз бетінше жазады. Бұл түрі өткенді қайталап, тіл дамытуда маңызды.

Мұғалім өздік диктанттың өтетін күнін және нені қайталап келу керектігін алдын ала ескертеді.

Шығармашылық диктант

Шығармашылық диктант — үйрету диктанттарының ішінде мазмұны, құрылымы және қолданылатын әдіс-тәсілдері жағынан ең күрделісі. Ол оқушылардың ойлау қабілетін, сөздік қорын, білім деңгейін және өздігінен жұмыс істеу шеберлігін дамытуға мүмкіндік береді.

Ерекшеліктері

  • көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қою;
  • сөздерді дұрыс орналастырып, сөйлем құрау;
  • басы берілген мәтінді жалғастырып аяқтау.

Ескерту диктанты

Ескерту диктанты көлемі, орфографиялық мазмұны және сөздік қоры жағынан бақылау диктантына жақын. Бұл диктантта осы уақытқа дейін өтілген материалдар қамтылып, оқушыларды бақылау диктантына тікелей дайындайды.

Графикалық (сызба) диктант

Графикалық (сызба) диктант сөйлемдегі сөздердің байланысын сызба арқылы көрсету немесе керісінше, берілген сызба бойынша сөйлем құрау сияқты түрлі нұсқада жүргізіледі.

Бақылау диктанты

Бақылау диктанты бұрын өтілген материалды оқушылардың қандай дәрежеде меңгергенін және сауаттылық деңгейін анықтау мақсатымен өткізіледі. Ол әдетте белгілі бір тарау аяқталғаннан кейін, тоқсан соңында және оқу жылының соңында жүргізіледі.

Өткізу реті

  1. 1 Диктант тақырыбы тақтаға жазылады, алғашқы сөйлемнің бірінші сөзі жаңа жолдан басталатыны ескертіледі. Қиын немесе ережесі өтілмеген сөздер үзілісте тақтаға жазылады.
  2. 2 Мұғалім мәтінді екі рет дауыстап оқиды және қиын сөздерді тақтадан қарап алуға болатынын ескертеді.
  3. 3 Егер мәтін жеке сөздерден, сөз тіркестерінен немесе байланысты сөйлемдерден тұрса, әр сөз бен сөйлем үш реттен артық қайталанбай оқылады. Оқушыларға алдымен тыңдап, мағынасын ұғып алып, содан кейін жазуға кірісу талап етіледі.
  4. 4 Мұғалім бүкіл сыныптың жазуын қадағалап, ең баяу жазатын оқушы аяқтаған сәтте келесі сөйлемді оқиды (жаңа сөйлем екені арнайы айтылмауы мүмкін).
  5. 5 Оқушылар жазып болған соң, мұғалім мәтінді бастан-аяқ қайта оқиды. Оқушылар мұғалімге ілесе отырып тексеріп, қателерін түзетеді.

5–6-сыныпқа ұсынылатын көлем

I жартыжылдық
90–95 сөз
II жартыжылдық
95–100 сөз

Маңызды қағида: мәтінді жазбас бұрын оқушы тыңдап, мағынасын түсініп алуы тиіс; содан кейін ғана дәл әрі сауатты жазуға кіріседі.

Ескерту: Бақылау диктанты кезінде мұғалім мәтінді бір орында тұрып оқығаны дұрыс — бұл тыңдау мен қабылдауды тұрақтандырады.