Ұлтаралық қарым - қатынас мәдениеті жүйесіндегі ұлттық мүдде
Жаһандану және қоғамдық өмірдің демократиялануы жағдайында Қазақстан Республикасында, таяу және алыс шетелдерде орын алған тарихи маңызы зор түбегейлі өзгерістер аясында төзімділік мәселесін зерттеу — қисынды қажеттілік әрі уақыт талабы. Әсіресе мемлекеттің саясатын іске асыруға жауапты буын өкілдерінің, яғни мемлекеттік қызметшілердің төзімділігі ерекше мәнге ие.
Нақты дерек
Бүгінде елімізде 140 этнос және 40-тан астам конфессия өкілдері өмір сүреді. Бұл — мемлекеттік саясатта төзімділік қағидатының орныққанын, этностар арасындағы татулық пен қоғамдық келісімнің бар екенін айқындайтын маңызды белгі.
Төзімділік туралы сөз болғанда, Қазақстанның өзіне тән жолы мен тәжірибесі бар екенін атап өткен жөн. Төзімділік қағидаттарына негізделген демократиялық қоғамның қалыптасуы мен дамуына әрбір қазақстандық өз деңгейінде үлес қосады. Осы құндылықтардың арқасында ең күрделі кезеңдерде қазақ халқының кемеңгерлігі мен кеңпейілділігі жаңа мемлекеттің азаматтарын этностық шығу тегіне қарамастан біріктіріп, саяси тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік берді.
Халықаралық төзімділік күні және негізгі қағида
16 қараша — Халықаралық төзімділік (толеранттылық) күні. Бұл күнді 1995 жылы ЮНЕСКО ұйымы өзінің 50 жылдық мерейтойына орай жариялаған.
Төзімділіктің өзегі
Төзімділіктің негізгі қағидасы — ұлттық, нәсілдік, мәдени, діни және өзге де белгілер бойынша ерекшеленетін өзгені қабылдау, ал қарым-қатынаста «өзіңе қандай қатынасты қаласаң, өзгеге де сондай қатынас көрсету» ұстанымын ұстану.
Әр тілде «төзімділік» ұғымы әр қырынан түсіндіріледі, бірақ барлығы ортақ бір мәнге келіп тоғысады: өзгені құрметтеу және зиян келтірмеу.
Орыс тіліндегі мағына
Шыдамдылық, байсалдылық, ақпейілділік, белгілі бір нәрсеге немесе адамға төзе білу.
Ағылшын тіліндегі мағына
Өзгеге қысым жасамай, еркін өмір сүруіне мүмкіндік беру.
Француз тіліндегі мағына
Өзгенің ой-пікірі сенің ұстанымыңмен сәйкес келмесе де, оған жол беретін қарым-қатынас.
Қытай тіліндегі мағына
Кеңпейілді болу қабілеті.
Араб тіліндегі мағына
Кешірім, кішіпейілділік, қайырымдылық.
Мемлекеттік қызметтегі төзімділік: этика және тиімділік
Көп жағдайда биліктің беделі, басқарудың кез келген деңгейіндегі стратегиялық мақсаттардың орындалуы мен нақты шешімдердің тиімді жүзеге асуы, сондай-ақ қоғамның әлеуметтік әл-ауқаты мемлекеттік қызметшілердің кәсіптілігі мен адамгершілік деңгейіне тәуелді.
Маңызды тұжырым
Төзімділік, соның ішінде мемлекеттік қызметшілердің төзімділігі — қызметтік этиканың құрамдас бөлігі.
Қазақстанда төзімділік мәдениетін қалыптастыру үрдістері мемлекет тарапынан жүйелі қолдауды қажет етеді. Осыған байланысты мемлекеттік қызметшілердің төзімді сана ұстанымдарын қалыптастыру өзекті міндеттердің біріне айналды. Бұл міндетті нәтижелі іске асыру үшін қызметшілер қоғамдық санада орныққан ескі таптаурындардан арылып, тұлғааралық және топаралық өзара әрекеттесудің ізгілік нормаларын меңгеруі тиіс.
Қайшылықтар және кәсіби ортадағы тәуекелдер
Қазіргі кезеңде төзімділік мәдениетін орнықтыру барысында бірқатар қайшылықтар байқалады. Олар мемлекеттік басқару сапасына да, азаматтармен қарым-қатынас тиімділігіне де тікелей әсер етеді.
-
Кадрлық сұраныс пен таптаурындық қабылдау арасындағы алшақтық
Қоғамға әлеуметтік тұрғыдан бейімделген, орта құбылыстарын ұтымды, сарабдал және сыни қабылдай алатын басқару кадрлары қажет. Алайда кейбір мемлекеттік қызметшілер шындықты біркелкі, таптаурын белгілер арқылы ғана түсіндіруге бейім.
-
Үздіксіз коммуникация және төзімділік деңгейінің жеткіліксіздігі
Мемлекеттік қызметші халықтың әртүрлі санаттарымен тұрақты түрде өзара әрекеттеседі, бірақ мұндай қарым-қатынастың тиімділігін қамтамасыз ететін төзімділік әрдайым жеткілікті деңгейде қалыптаспаған.
-
Қажеттілік пен ғылыми-әдістемелік әзірленудің әлсіздігі
Төзімді сана мен төзімділікті жеке қасиет ретінде қалыптастыру қажеттілігі жоғары болғанымен, бұл үрдісті дамытуға арналған ғылыми және қолданбалы тәсілдер жеткілікті деңгейде жүйеленбеген.
Мемлекеттік қызметшінің өзі және кәсіби қызметінің тиімділігі туралы ішкі бағдары салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, жеке, ішкі және сыртқы әлеуметтік факторлардың ықпалымен өзгерістерге ұшырайды. Дәл осы жеке құрамдас бөлік өзін-өзі дамыту мен жетілдіруге жауап береді. Сондықтан төзімділікті арттыру үшін қызметшінің жеке бағыттылығын қайта пайымдауға мүмкіндік беретін жағдайлар жасалуы тиіс.
Қатынастық төзімділік: аралық, эмоция және авторитарлық ұстаным
Мемлекеттік қызметші өзі мен қарым-қатынас серіктестері арасындағы аралықты дұрыс реттей білуі қажет. Жақын аралықта ол серіктеске эмоционалды ықпал ете алады; ал алыс аралықта басқа адамды, белгілі бір деңгейде өзін де, неғұрлым объективті бағалауға мүмкіндігі артады.
Төмен төзімділіктің ықтимал көріністері
- авторитарлық, өктемшіл көзқарастардың күшеюі;
- айналадағыларға жиі өкпелеу және сенімсіздік таныту;
- жағымсыз эмоциялар күшейгенде оппозициялық мінез-құлыққа бейімділік;
- агрессияны жанама түрде немесе ауызша білдіру.
Осы себепті төзімділік тек жеке мінез-құлық нормасы ғана емес, басқару мәдениетінің сапалық көрсеткіші ретінде де қарастырылуы тиіс.
Саяси төзімділік және Қазақстандағы институцияландыру
Төзімділік ұғымын демократиялық қайта құруларды жүзеге асыру құралы ретінде қарастыруға болады. Әртүрлі идеялық-теориялық негіздерге сүйенетін анықтамаларды, сондай-ақ әлеуметтік-саяси үдерістегі төзімділіктің шекараларын, функцияларын, орны мен рөлін зерттеу — оның демократияның қазіргі нысандары үшін жетекші қағида ретінде орнығуына мүмкіндік береді.
Демократиялық мемлекет ретінде тәуелсіз Қазақстанда саяси төзімділік үшін алғышарттар бар. Бірқатар объективті себептерге байланысты саяси тұрақтылыққа жету, оны сақтау және елде оңтайлы төзімді қатынастарды қалыптастыру шараларын әзірлеу мен жүзеге асыруда мемлекеттің рөлі басым.
Үдерістердің негізгі бағыттары
Қазіргі Қазақстанның саяси жүйесіне ықпал ететін этносаяси үдерістердің ішінде жалпы мемлекеттік, аймақтық және жергілікті деңгейлерде этносаяси тұрақтандыру мен этникалық төзімділікті институцияландыру бағыттарын ерекше атауға болады.
Төзімділіктің жаңа тұжырымдамаларын әзірлеу, төзімді мәдениетке қатысты заңнамалық базаны және тәрбие-білім беру үдерістерін жетілдіру, төзімді сана қалыптастырудың тиімді технологияларын енгізу, сондай-ақ төзімді сананы орнықтыруға бағытталған саяси және әлеуметтік-экономикалық шаралар кешенін жүзеге асыру қоғамдағы кернеуді азайтып, Қазақстандағы әлеуметтік-саяси тұрақтылықты нығайтуға ықпал етеді.