Қарасай Алтынайұлы - Жетісуда жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық соғыста қол бастаған батыр
Қарасай Алтынайұлы: қаһарман батыр және елдік рухтың белгісі
Қарасай Алтынайұлы (1589–1671) — қазақтың қаһарман батыры, әйгілі қолбасшы, шапырашты руының ұранына айналған аса көрнекті тарихи тұлға. Ол Алматы облысының Жамбыл ауданына қарасты Суықтөбе тауының етегіндегі Қарасаз өңірінде дүниеге келген. Өмірінің соңғы жылдарында Арқа жерінде, Көкшетау үшін болған шайқастардың бірінде ауыр жараланып, дүниеден өтеді.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1589–1671
- Шыққан тегі
- Ұлы жүз, Шапырашты (Есқожа руы)
- Туған жері
- Суықтөбе етегі, Қарасаз
- Жерленген жері
- Көкшетау алабы, Айыртау сілемі (Құлшынбай төбесі)
Жерленуі және тарихи жады
Қарасай батырдың мәңгілік тынысы Көкшетау алабындағы Айыртау сілемінің Құлшынбай деп аталатын төбесінен бұйырған. Қасына өзінің қанды көйлек досы — арғын Ағынтай батыр жерленген. Қарасай мен Ағынтайға және олармен бірге қанды шайқастарда қаза тапқан сарбаздарға арнап 1999 жылы қос күмбезді кесене тұрғызылды.
Шежірелік таралым және ұрпақ сабақтастығы
Шежіре дерегіне сәйкес, Қарасай батыр ұлы жүз Шапырашты тайпасынан тарайды. Таралым мынадай желіде беріледі: Шапырашты Шам (Ыстық) → Малды → Еміл → Есқожа → Алтынай. Алтынайдың үшінші әйелінен Қарасай батыр туған деп айтылады.
Сондай-ақ деректерде Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қарасай батырдың тікелей ұрпағы екені көрсетіледі: Қарасай → Көшек → Айдыр → Мырзатай → Еділ → Сапақай → Назарбай → Әбіш → Нұрсұлтан.
Дәуір тынысы: қазақ–жоңғар текетіресінің шиеленіскен кезеңі
Қарасай батыр ғұмыр кешкен кезең — қазақ пен жоңғар арасындағы ұзаққа созылған қанды қақтығыстардың бірде тұтанып, бірде үдей түскен уақыты. Бұл дәуірде көшпелі екі елдің тактикасы мен стратегиясы сынға түсіп, қорғаныс пен шабуыл тәсілдері әбден шыңдалған. Қазақ халқы үшін бұл — дербес елдік ұйысу мен этникалық сана орныққан тарихи белес еді.
Тарихи дереккөздерде аталған жайттар
- Тарихшы В.В. Вельяминов-Зернов қазақ–жоңғар қатынасының XVI ғасырдың өзінде шиеленіскенін жазады.
- Ағылшын көпесі А. Дженкинсон (1557) Ташкент үшін жүрген қырғын соғысқа байланысты Қытайға өте алмағанын атап өтеді.
Ұлттық біртұтастықтың айғағы болған тағдыр тоғысулары
Жетісуда туған Қарасайға Арқаның Айыртауынан топырақ бұйыруы — ұлттық-этникалық біртұтастықтың терең орныққанының бедерлі белгісі ретінде бағаланады. Тарихта мұндай мысалдар бар: Қызылжарда туған Баян батырдың соңғы демінің Іле бойында таусылуы, Еділ бойында туған тама Қабанбай батырдың Арқадағы Сарысу бойындағы шайқаста қаза табуы, Ерейментаудың Малайсарысының Алатау бөктерінде дүниеден өтуі — ата мекен ұғымының халық санасында тұтас киелі сипат алғанын аңғартады.
XVII ғасырдағы ірі шайқастар және Қарасайдың орны
1635: Сібір–Тобыл соғысы
Бұл соғыс туралы И.Э. Фишер «Сібір тарихы» еңбегінде жазады. Деректерде осы кезеңде жалайыр мен шапырашты руларының Тобыл бойында болғаны айтылады. Қарасай батырдың бұл соғысқа қатысқаны күмән тудырмайды.
1643: 600 сарбаздың 50 мың әскерге қарсы тұруы
1643 жылғы әйгілі шайқаста Жәңгір сұлтан 600 жанкешті сарбазбен жоңғардың 50 мың әскеріне қарсы тұрады. Кейін алшын Жалаңтөс батыр 20 мың қолмен көмекке келеді. Орыс тарихшылары бұл оқиғаны соғыс тарихында сирек кездесетін жағдай ретінде атап өтеді. Шежіре деректерінде Қарасай батырдың 3 мың қолмен қатысып, асқан ерлік көрсеткені айтылады.
Сүйінбай жырау Қарасай ерлігін: «Қарасай халқы үшін атқа мінді, шыдамай жауыздыққа неше түрлі…» деп жырлайды.
1652: ауыр соғыс және қолбасшылық бедел
1652 жылғы соғыс кезінде Жәңгір хан жекпе-жекте 17 жасар Қалдан Сереннен қаза табады. Осы шайқаста Қарасай батыр қазақ әскерінің қолбасшыларының бірі ретінде ақыл-парасаты мен тапқырлығы арқылы танылады.
Тарихи сабақтастық ретінде деректерде Қалдан Сереннің баласы Шарышты кейін Аңырақай шайқасында 17 жасар Абылай сұлтан жекпе-жекте өлтіреді деген оқиға да айтылады.
Ұранға айналған есім және жер атаулары
Далалық дәстүрде ел бастаған көсем мен қол бастаған батырдың есімі ру-тайпа атауына ұласып, ұранға айналуы қалыпты құбылыс болған. Сондай-ақ, ірі тұлғаларға жер-су атауын беру рәсімі орныққан. Қарасай есімінің ұранға шығуы және бірнеше жер атауына берілуі — оның ру мүддесін елдік мұратпен ұштастырған қайраткер-қолбасшы екенін айғақтайды.
П.П. Румянцев дерегі (1913)
П.П. Румянцевтің 1913 жылы Петербургте жарық көрген «Материал Семиреченской области» кітабында: «Батыс Кәстек өңірінің жұрты шапырашты руынан шыққан Қарасай руы Ақмола облысының жерін қоныс етеді. Қарасайдың бейіті Көкшетау уезінің Айыртау деп аталатын өңірінде» — деп көрсетіледі.
Жетісудағы ұрыстар, аңыз-әңгімелер және жер бедері
Қарасай Алтынайұлы Жетісуда жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресте қол бастаған. Деректерде оның Қарғалы, Ұзынағаш, Қастек, Жиренайғыр, Ырғайты өзендері бойындағы, Қарақия, Ақтасты, Сарыжазық, Суықтөбе тауларындағы шайқастарда жау шебін бұзып, Суықтөбе басына ту тіккені айтылады.
Банжұр тайшыға қарсы ұрыс туралы әңгіме
Шежірелік әңгімелерде ойраттардың Іледен өтіп, олжалап кету мақсатымен тұтқиыл шабуыл жасауы Қарасайды атқа қондырғаны баяндалады. Ол кенет басталған ұрысқа екі мың қол жиып, қазіргі Қарасай ауылы тұрған ойпатта ойрат тайшысы Банжұрды талқандайды. Қоян-қолтық айқастан кейін жау Сөгетіге қарай шегінеді. Торайғыр тауы маңында шайқас түйінделіп, Банжұр бастаған қол ойсырай жеңіледі.
Ұрыс өткен өңірдің «Қарасай» аталуын халық жадында сақталған осы оқиғамен байланыстыратын нұсқалар бар. Сопы-Саты көлінің түстігінде өткен шайқастар, сондай-ақ Шапырашты бабалардың ізі қалған сай-салалардың бір бөлігінің Қарасай атымен аталуы да айтылады.
Қырғыз-қазақ бірлігі және Шу жазығындағы ерлік
1635 жылы ойрат-қалмақ мемлекеті бой көтеріп, Жоңғар хандығы аумағын кеңейтуге ұмтылды. Деректерде мұздай қаруланған 50 мың қолдың қазақ пен қырғыз жеріне басып кіргені айтылады. Бауырлас жұрттардың бірлігі Талас өңіріндегі шайқастарда, сондай-ақ Сайрам маңындағы қақтығыстарда көрінді.
Жоңғар әскері Алатаудан асып, қырғыз жеріне құйылғанда, Ыстықкөл өлкесінде қырғыз жұрты қатты қысым көреді. Осы тұста Қарасай батыр бес мың жасағымен Шу жазығында ұрыс салып, одақтас жасақтарға дем береді. Шежірелік баяндауда Қарасайдың жекпе-жекте қалмақ қоңтайшысының оң қолын шауып түсіргені, соның рух беруімен қазақ-қырғыз жасақтары аруақ шақырып, айрықша ерлік көрсеткені айтылады.
Соңғы жорықтар, елшілік қызмет және дүние салуы
1664 жылы (ұлу жылы) Қарасай батыр алпыс алты жасында ұрысқа соңғы рет қатысады. Арқос Аңқойы маңында (қазіргі Жоңғар қақпасы) торғауыттардың шабуылына қарсы Қарасай мен Ағынтай қайта майданға кіріп, жауды ойсырата қуады. Осы шайқаста Қарасай ауыр жараланып, саптан шығады; Ағынтай да аяғынан жараланып, ақсақ болып қалады. Бұдан кейін Қарасай ел басқару ісіне көбірек араласып, елшілік жұмыстарға да қатысады.
1669: Ресеймен келіссөз
1669 жылы Қарасай батыр Ресеймен келіссөз жүргізуге барғаны айтылады. Мақсат — қару-жарақ, зеңбірек алу. Дегенмен деректерге қарағанда, Ресей әкімдері күдік танытып, қазақ елшілерін нақты қолдаусыз қайтарған.
Кейінгі жылдары ел ішінде біршама тыныштық орнаған шақта Қарасай батыр туған-туыстарымен бірге қанды көйлек досы Ағынтай еліне қоныс аударады. Сол өңірде бір жыл шамасында тұрып, 1671 жылы (доңыз жылы) тамыз айында 73 жасында дүниеден өтеді. Сүйегі Арқадағы Айыртау өңіріне қойылады.
Әулеті және жеке қайғысы
Қарасай батырдан алты бала қалғаны айтылады: Әуез, Өтеп, Көшек, Түрікпен, Еркен, Төркен. Соңғы екі ұлдан ұрпақ қалмаған. Шежіреде Арқаға барған соң егіз ұлдарының бір күнде қаза табуы Қарасайдың жанын қатты күйзелткен оқиға ретінде беріледі.
«Өліп көрген жоқпын, одан басқаның бәрін көрдім десем, әлі көрмегенім көп екен ғой…» — деген сөз Қарасайдың екі ұлының қазасына байланысты айтылған деп баяндалады.
Қарасай батырдың асы берілгеннен кейін көп ұзамай Ағынтай батыр да дүниеден өтіп, Қарасай жатқан жерге жерленеді. Осылайша Қарасай есімі — ерлік пен елдік рухтың ұраны ретінде ұрпақ жадында ғасырлар бойы жалғасып келеді.
Әдебиеттер
- Қарасай батыр (тарихи зерттеулер, өлең-жырлар). Құраст.: С. Абаев, С. Дәуітұлы, Р. Терлікбаев. — Алматы: Санат, 1998. — 240 б.
- Қарасай батыр Алтынайұлы. Түркістан: Халықаралық энциклопедия. — Алматы, 2000. — 409-б.