Солон реформалары
Солон реформалары: әлеуметтік дағдарыстан құқықтық тәртіпке
Б.з.д. 630 жылы эвпатридтерге қарсы бағытталған Килон көтерілісі (қуғын-сүргін) болды, алайда ол жеңіске жетпеді. Қоғам ішіндегі қайшылықтар күшейіп тұрған шақта, б.з.д. 594 жылы Солон архонт болып сайланды. Оның алдында Афина полисін тұрақтандыру және Афинаға стратегиялық тұрғыдан маңызды болған Саламин аралын қайтару міндеті тұрды. Саламин Пирей шығанағына кіретін жолды бақылауға қолайлы орналасқандықтан, бұл мәселе Афина үшін айрықша мәнге ие еді.
Солонның тұлғасы
- Тегі жағынан атақты әулетпен байланысы болғанымен, мүліктік жағдайы бойынша демостың орта тобына жақын еді; саудамен айналысқан.
- Саяси тақырыпта өлең жазатын танымал ақын әрі ойшыл болды; заңдарын да өлең түрінде жеткізгені айтылады.
- Осы бедел мен ықпал оған қоғамдағы қайшылықтарды жұмсартатын реформаларды іске асыруға мүмкіндік берді.
Нарықтық және әлеуметтік реформалар
Солон реформаларын шартты түрде экономикалық (нарықтық) және саяси деп бөлуге болады. Ең өткір мәселе — жер, қарыз және соған байланысты тәуелділік еді. Эвпатридтер қарыз берген кезде қарыз мөлшерін көрсететін тас бағаналарды қарызгердің жеріне орнататын. Қарызгер алынған өнімнің алтыдан бірін қарыз берушіге беруге тиіс болды; төлей алмаса, жері қарыз берушінің қолына өтетін. Бұған қоса, қарызын өтей алмаған адам жеке бас бостандығын кепілге қойып, ұзақ мерзімге қарыз құлдығына түсетін, тіпті шетелге сатылып кетуі де мүмкін еді.
«Сисахфия» — «ауыр жүкті сілкіп тастау»
Осы дағдарысты шешу үшін Солон «сисахфия» реформасын енгізді. Оның мәні: жерге қойылған қарыз белгілерін (тас бағаналарды) жою, шаруалардың қарызын жеңілдету және қарыз үшін құлдыққа түсуді тоқтату. Солон қарыз үшін шетелге сатылғандарды іздетіп, сатып алып, отанына қайтарып отырғаны да айтылады.
Нәтиже
Қарызға байланған шаруалардың қысымы азайды, жеке бас еркіндігін кепілге қою тәжірибесі тоқтатылды.
Қайшылық
Ешбір топ толық қанағаттанбады: эвпатридтер қарыз қайтпады деп ренжіді, кедейлер жер қайта бөлінбеді деп наразы болды.
Сауда, өлшем және тұрмыс салтын реттеу
Солон Аттикадан астықты сыртқа шығаруға тыйым салып, ал жүзім, бау-бақша өнімдері сияқты өзге тауарларды сатуға рұқсат етті. Бұл қадам ішкі азық қауіпсіздігін қорғауға бағытталды.
Қолөнер мен сауданы ынталандыру үшін: егер әкесі баласына кәсіп үйретпесе, баласы қартайған әкесін асыраудан бас тартуға құқылы деген заң енгізілді. Бұл қоғамда еңбек дағдысын міндетті әлеуметтік құндылыққа айналдыруға ұмтылыс еді.
Сондай-ақ ол бүкіл елге ортақ өлшем енгізіп, ақша реформасын жүргізді: айналымға жаңа, жеңіл евбей таланты енгізілді.
Ысырапшылдыққа қарсы шаралар қабылданды: сый-сияпатпен жерлеуге, қымбат мазарлар тұрғызуға, аста-төк тасаттық беруге шектеу қойылды. Қарыз өсімін 9%-дан асырмау талабы бекітілді.
Осы өзгерістерден кейін Аттика азаматтарын құл ету тоқтатылып, құлдар негізінен шетелден әкелінетін болды.
Саяси реформалар: тектілік өлшемінен мүлік цензіне
Солон рулық аристократияның үстемдігіне сүйенген генократияны әлсіретіп, билікті тимократиямен — мүлік цензіне негізделген жүйемен алмастырды. Мұның мақсаты — ақсүйектердің рулық дәстүрден туындайтын ерекше артықшылықтарын шектеу болатын.
Азаматтарды табысқа қарай 4 топқа бөлу
Бөлудің негізі — жерден алынатын натуралды табыс. Өлшем ретінде медимн қолданылды (шамамен 41–53 литр көлеміндегі өнім өлшемі).
1) «Бес жүздіктер»
500 медимннен кем емес табыс. Ең ықпалды топ; мемлекеттік міндеттер мен ауыр қаржылық жүктемелерді көтеруге қабілетті саналды.
2) «Салт аттылар»
300 медимннен кем емес табыс. Өз атымен атты әскер құрамында қызмет етуге тиіс болды.
3) «Зевгиттер»
200 медимннен кем емес табыс. Жаяу әскерде қызмет етті, ауыр қару-жарағын өзі қамтамасыз етті.
4) «Феттер»
200 медимннен төмен табыс. Әскерде қосалқы қызметтер атқарды; саяси құқықтары шектеулірек болды.
Ең бай азаматтар әскери кемелерді жасақтап, оларды ұстап тұру міндетін де атқарды.
Мемлекеттік органдар: Бүле және Гелиэя
Солон Ареопагтың ықпалын әлсіретіп, халық жиналысында қаралатын істерді алдын ала әзірлеу міндетін жаңа органға — Бүле (Төрт жүздік кеңес) қарауына берді. Бұл кеңес рулық төрт филадан сайланған өкілдерден құралды.
Халық жиналысының рөлі күшейді: онда ағымдағы саяси мәселелер талқыланып, архонттар мен басқа да жоғары лауазым иелері сайланды әрі кейін өз қызметі үшін есеп беретін болды.
Сонымен қатар Гелиэя — жоғары сот құрылды: ант берген 6000 азаматтан тұратын сот алқасы жасақталды. Оған төрт топтың азаматтары да қатыса алды. Гелиэя 10 комиссиядан тұрды, әрқайсысында 501 адамнан, қалғандары — қосалқы құрам.
Солон реформаларының сипаты
Бұл реформалар, тұтас алғанда, компромистік болды. Солон Ареопагқа заң шығару мен бақылаудың бір бөлігін қалдырды, Аттиканың ескі рулық бөлінісін толық жоймады. Дегенмен реформалар эвпатридтердің билігін тежеп, ру-тайпалық артықшылықтарды әлсіретті, әрі құл иеленуші шаруашылықтың (негізінен шетелден құл әкелуге сүйенген) дамуына жол ашты.
Солоннан кейін: ішкі қақтығыстар және Писистраттың билігі
Солон реформалары эвпатридтердің де, демостың ең кедей топтарының да көңілінен толық шықпады. Кедейлердің негізгі мәселесі — бөлінген жердің аздығы еді; олар эвпатридтердің жерінің бір бөлігін алғысы келді, бірақ Солон мұны іске асырмады. Сонымен қатар мүлік цензі аса бай емес азаматтардың саяси мүмкіндіктерін шектеді. Қарсылық күшейген соң Солон біраз уақытқа Афинадан кетуге мәжбүр болды.
Солон кеткеннен кейін Аттикада әлеуметтік, саяси және аумақтық қайшылықтар шиеленісіп, үш топ қалыптасты: педиэйлер (Ликург), парәлийлер (Мегакл) және диакрийлер (Писистрат). Б.з.д. 560 жылы Писистрат жеңіп шығып, Акропольді басып алып, төңкеріс жасап, тиранға айналды. Алайда ол Солон заңдарын жоймай, керісінше реформалар бағытын жалғастырды.
Писистраттың негізгі шаралары
- Мемлекеттік ұзақ мерзімді қарыз жүйесін енгізіп, шаруалардың жағдайын жеңілдетті.
- Шаруалардың сотқа қатысуын жеңілдету үшін демаларды аралап жүретін көшпелі сот қызметін ұйымдастырды.
- Қала демосының — саудагерлер мен қолөнершілердің мүддесін ескеріп, белсенді сыртқы саясат жүргізді; экспортқа қыш-қаралак вазалары көп шығарылды.
- Дионис құрметіне мемлекеттік діни қызметті жүйелеп, ұлы дионисийлер мерекесін өткізді; Афина құрметіне ұлы Панафинейлердің маңызын арттырды.
Писистрат б.з.д. 527 жылы қайтыс болып, билікті ұлдары Гиппий мен Гипархқа қалдырды. Б.з.д. 510 жылы тирандық билік құлатылды: Гипарх өлтіріліп, Гиппий Афинадан қуылды. Бұл өзгерістерге Спартаның көмегімен Алкмеонидтер әулеті жетекшілік етті.
Клисфен реформалары: демократиялық жүйені түбегейлі орнықтыру
Б.з.д. 509 жылы Алкмеонидтер әулетінен шыққан Клисфен реформалар жүргізуге кірісті. Бұл реформалар ру-тайпалық қатынастардың қалдықтарын толық жойып, Афинадағы құл иеленушілік демократияның институттарын түпкілікті қалыптастырды.
10 аумақтық фила және 30 триттия
Клисфен ескі төрт рулық филаны жойып, олардың орнына 10 аумақтық фила құрды. Әр фила үш бөлімнен тұрды: қалалық, теңіз жағалауы және ішкі аудан. Бұл бөлімдер 30 триттияға бөлінді. Әр жаңа филаға бір қалалық, бір жағалаулық және бір ішкі триттия біріктіріліп берілді — мақсат халықты араластырып, рулық байланыстарды әлсірету еді.
Демдер және азаматтық тіркеу
Аттика аумағы дем деп аталатын төменгі аумақтық бірліктерге бөлінді (бастапқыда 100). Әр азамат белгілі бір демге тіркелді, ал руына қарап аталуына тыйым салынды. Бұл қадам рулық жүйені құқықтық және әкімшілік деңгейде ыдыратты.
Бесжүздіктер кеңесі және остракизм
Солонның төртжүздік кеңесі Бесжүздіктер кеңесіне айналды: әр филадан 50 өкіл. Кеңестің халық жиналысына ұсынылатын мәселелерді әзірлеудегі рөлі күшейіп, ол жоғарғы әкімшілік органға айналды.
Сонымен бірге остракизм енгізілді — ықпалды, қауіпті саналған азаматтарды Афинадан 10 жылға аластау тәртібі. Қуғындалған адамның отбасы мен мүлкі сақталды, ал шешім халық жиналысында жазбаша дауыс беру арқылы қабылданды (қыш сынығына немесе тасқа есімін жазу дәстүрі).
Клисфен реформалары Афинадағы демократиялық құрылымның қалыптасуын аяқтап, ру-тайпалық жүйенің соңғы қалдықтарын «түбегейлі» жойған саяси төңкеріс сипатында болды.