Әлемдік тәжірибе шағын және орта бизнестіңэкономикадағы рөлі бағалауға клмейтіндей жоғары екнің көрсетіп отыр
Шағын және орта бизнестің экономикадағы рөлі
Шағын және орта бизнес (ШОБ) көптеген елдерде жұмысшылар саны, өндірілетін тауар көлемі және көрсетілетін қызмет ауқымы бойынша экономиканың тірек элементтерінің біріне айналды. ШОБ-тың толыққанды қызметі экономиканың өтімділігін арттырып, өзгермелі жағдайға бейімделу қабілетін күшейтеді. Сондықтан да мамандар елдің экономикалық тұрақтылығы мен бейімделгіштігін жиі түрде ШОБ дамуымен байланыстыра талдайды.
Неліктен бұл маңызды?
- Икемділік: шағын кәсіпорындар нарықтағы өзгерістерге тез бейімделеді.
- Жұмыспен қамту: жаңа жұмыс орындарын ашу арқылы жұмыссыздықты қысқартуға ықпал етеді.
- Бәсеке мен сапа: тұтынушыға жақын болу қызмет көрсету мәдениеті мен өнім сапасын көтереді.
ШОБ дамуы қандай мәселелерді шешеді?
Қиындықтарға қарамастан, шағын және орта бизнес экономикалық, әлеуметтік және ғылыми-технологиялық мәселелерді шешуге қатыса отырып, өсім көрсетіп келеді. Оның әлеуеті бірнеше бағытта айқын байқалады:
Нарық пен тұтынушы
- Өркениетті бәсекеге негізделген нарықтық қатынастарды қалыптастырады.
- Ассортиментті кеңейтіп, тауар мен қызмет сапасын арттырады.
- Тауарлар мен қызметтерді нақты тұтынушыға жақындатады.
Экономика құрылымы
- Экономиканың құрылымдық өзгерістеріне әсер етеді.
- Экономикаға өтімділік пен икемділік береді.
- Өндірісті дамытуға халықтың жеке қаражатын тартуға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік әсер
- Қосымша жұмыс орындарын ашады, жұмыссыздықты төмендетеді.
- Шығармашылық қабілетті ашуға, қолөнер мен кәсіптің дамуына ықпал етеді.
- Үй шаруасындағы адамдарды, зейнеткерлерді, мүгедектігі бар жандарды, оқып жүргендерді еңбекке тартуға мүмкіндік береді.
Инновация және кооперация
- Ғылыми-техникалық дамуды жандандырады.
- Жергілікті шикізат көздерін және ірі кәсіпорын қалдықтарын игеруді күшейтеді.
- Ірі кәсіпорындарға қажетті бөлшек пен жинақтаушы бұйымдарды жеткізу арқылы кооперацияны дамытады.
Қорытынды функция
Осы және өзге де экономикалық әрі әлеуметтік функциялар ШОБ-ты экономиканың ажырамас бөлігі ретінде бекітеді және оның дамуын ұлттық басымдықтардың қатарына шығарады.
Дамуға кедергі болатын негізгі себептер
ШОБ рөлін бағалай отырып, оның дамуын тежейтін факторларды атап өтпеу мүмкін емес. Қазақстан жағдайында кедергілер бірнеше топқа бөлінеді:
1) Макроэкономикалық және қаржылық қиындықтар
Инфляция, өндірістің құлдырауы, шаруашылық байланыстардың үзілуі, төлемеушілік, несиенің жоғары пайыздық мөлшерлемелері және кәсіпкерлердің құқықтық қорғалуының жеткіліксіздігі.
2) Кәсіпкерлік құзырет пен басқару тәжірибесінің әлсіздігі
Кәсіпкерлік мәдениеттің төмен деңгейі және бизнес жүргізудегі өзін-өзі ұйымдастыру дағдыларының жеткіліксіздігі.
3) Сенім факторы
Халықтың кәсіпкерлерге деген толық сенімінің қалыптаспауына байланысты нарықтық қарым-қатынастар баяу орнығады.
4) Мемлекеттік қолдаудың әлсіздігі және артық араласу
ШОБ-ты қолдаудың жеткіліксіздігі кей жағдайда мемлекеттік органдардың жиі араласуымен қабаттасады.
5) Ақпарат, технология және әкімшілік жүктеме
Заманауи ақпараттың жетіспеуі, құрал-жабдық пен технологияға қолжетімділіктің шектеулілігі, күрделі есеп беру жүйесі және аренда құнының жоғарылығы.
Мемлекеттік саясаттың бағыты: ресурстан гөрі орта маңызды
Кәсіпкерліктің одан әрі кеңеюі — мемлекеттік маңызы бар міндеттердің бірі. Дегенмен қазіргі экономикалық жағдайда мемлекетте тікелей немесе жанама қолдау көрсететін елеулі ресурстар әрдайым жеткілікті бола бермейді. Сондықтан негізгі күш қолайлы сыртқы ортаны қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Қажет шаралар
- Құқықтық негіз: заңдық және нормативтік базаны әрі қарай дамыту.
- Инфрақұрылым: өндірісті қолдайтын қажетті элементтерді қалыптастыру.
- Қаржыландыру: бюджеттен тыс қаражат арқылы қолдау аясын кеңейту.
- Инвестициялық климат: тұрақты әрі түсінікті ережелер жасау.
- Бақылау: мемлекеттік бақылауды тәртіпке келтіріп, болжамды ету.
Қолдау шаралары және байқалған нәтижелер
Соңғы жылдары кәсіпкерлікті қолдау мен ШОБ-ты дамыту бойынша бірқатар шаралар қабылданып, нәтижесінде тіркелген кәсіпкерлер санының өсуі және жұмыспен қамту үлесінің артуы байқалды. Сондай-ақ шағын кәсіпорындардың жалпы өнім өндірудегі үлесі ұлғайып келеді.
Институционалдық қадамдар
- Кәсіпкерлер форумдарының тұрақты өткізілуі.
- Шағын кәсіпкерлікті қолдау қорының құрылуы.
- Екінші деңгейлі банктерде ШОБ-қа несие берудің ең төменгі үлесін белгілеу (несие қоржынының кемінде 10%).
- Орта және шағын кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі агенттік/құрылымдардың қалыптасуы.
- Өңірлік деңгейде қолдауды күшейту, әкімдік тарапынан мониторинг, жеңілдіктер мен жағдай жасау.
ШОБ — стагнациядан шығудың балама жолы
Ойластырылған және жүйелі ШОБ саясаты стагнациялық экономикадан шығудың балама жолына айнала алады. Себебі ол екі ірі макроэкономикалық мәселені бір уақытта қозғайды: жұмыспен қамту және өндірістің жандануы. Өзін-өзі жұмыспен қамтуды ынталандыру және шағын кәсіпорындар құру — жұмыссыздықты салыстырмалы түрде аз шығынмен төмендетудің тиімді бағыты ретінде қарастырылады.
Әлемдік үрдіс: өсімнің драйвері ретінде шағын бизнес
Соңғы онжылдықтарда дамыған елдерде экономиканың даму тренді шағын бизнес секторының кеңеюімен тығыз байланысты болды. Бұл секторға бәсекелестікті ынталандыру, кәсіпкерліктің жандануы, қоғам ресурстарын тиімдірек пайдалану және инновациялық процесті күшейту сияқты үміт артылды. Көп елдерде шағын бизнес мемлекеттік экономикалық саясаттың маңызды құрамдас бөлігіне айналды, ал протекционистік шаралар көбіне нақты түрде шағын кәсіпорындарға бағытталды.
Шағын кәсіпорынның ортақ сипаттары
- Ұйымдастырудың қарапайымдылығы.
- Жаңа өнім шығаруға және өзгеріске тез бейімделу.
- Нақты тапсырыс пен жергілікті нарыққа қызмет ету.
- Басқару мен меншік иесінің жақындығы.
Саясатқа қойылатын талап
Қолдау шаралары «бәріне бірдей» емес, кәсіпорынның даму кезеңіне қарай әр түрлі болуы керек: жаңа құрылған бизнеске бір құрал қажет болса, тоқырау алдында тұрған кәсіпорынға — басқа тәсіл қажет.
Басқару логикасы: қолдауды жүйеге келтіру
ШОБ-ты дамыту мен қолдауды басқару — үздіксіз процесс. Кәсіпкерлік басқару объектісі ретінде өзіндік ерекшеліктерге ие, ал басқару функциялары төмендегі бағыттарда көрінеді:
-
Жоспарлау
Стратегиялық менеджмент, маркетинг стратегиясын әзірлеу, бизнес-жоспар құру.
-
Ұйымдастыру
Барлық деңгейде кәсіпкерлікті басқарудың тиімді құрылымын қалыптастыру.
-
Мотивация
Кәсіпкерлік белсенділікті ынталандыратын механизмдерді енгізу.
-
Бақылау
Жоспардан ауытқуларды анықтап, уақтылы түзету енгізу.
Қорытынды: кәсіпкерлік климатты өзгертуге бола ма?
Иә, дұрыс таңдалған мемлекеттік саясат кәсіпкерлік климатты өзгерте алады. Ол үшін мемлекет жаңа кәсіпорындар ашуды ынталандыратын, көпқырлы қолдау саясатын жүргізуі қажет. Бұл қолдау кәсіпорынның өмірлік цикліне — құрылу кезеңі, өсу кезеңі немесе тоқырау қаупі — байланысты әртүрлі құралдар арқылы іске асуы тиіс.