Көңілді сөз
Ахмет Байтұрсыновтың ғалым-теоретик, эстетик-сыншы тұлғасын айқындап беретін күрделі, толымды, жаңашыл еңбегі 1926 жылы Ташкентте «Әдебиет танытқыш» («Теория словесности») деген атпен жарық көрді. Араға екі-үш жыл салып, автор қамауға алынғаннан кейін бұл еңбек көпшілік арасына кең таралып үлгермеді. Соған қарамастан, қазақтың ұлттық әдебиеттануының ғылыми негізі, методологиялық арналары, басты терминдері мен категориялары тұтас осы кітапта қалыптасты.
Неге маңызды?
Еңбек қазақ әдебиетін жүйелеудің ғылыми үлгісін жасап, теориялық ойлаудың тілін қалыптастырды.
Не болды?
Автордың қуғындалуы кітаптың кең таралуын тежеді, ал кейінгі зерттеу мен бағалау толық орнықпай қалды.
Не сақталды?
Термин жасаудағы дәлдік, жанрлық жүйелеудегі жаңашылдық және эстетикалық пайым әлі де өзекті.
Жанрларды топтау: ұлттық жүйелеудің үлгісі
«Әдебиет танытқышта» қазақ әдебиетінің өзіне тән жанрлық формаларын топтап, жіктеп берудегі ғалымның даналығы айқын көрінеді. Ахмет Байтұрсынов эпосты — әуезе, лириканы — толғау, драманы — айтыс-тартыс деп алып, оларды сала-салаға таратады.
Жазба және сөз өнері құрамындағы жанрлар
Ғалым шежіре, заманхат, өмірбаян, мінездеме, тарихи әңгіме, саясат шешен сөз, билік шешен сөз, қошемет шешен сөз, білімір шешен сөз, уағыз, көсемсөз (публицистика) секілді үлгілерді айқындап, ұғымдық өрісін нақтылайды.
Ауыз әдебиетін топтау (ірі блоктар)
1-топ
Ертегі, аңыз-әңгіме, өтірік өлең, жұмбақ, жаңылтпаш, бас қатырғыш.
2-топ
Батырлар жыры, тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, толғау, терме.
3-топ
Мысал, ділмар сөз (афоризм), тақпақ, мақал, мәтел.
4-топ
Тойбастар, жар-жар, неке қияр, беташар, жоқтау, жарапазан, бата.
5-топ
Жын шақыру, құрт шақыру, дерт көшіру, бесік жыр.
Қазіргі ұғымға сұранып тұрған терминдер
Сан алуан фольклорлық шығармаларды топтауға мүмкіндік беретін сауықтама, зауықтама, сарындама, салттама, ғұрыптама, қалыптама секілді атаулардың ішкі логикасы бүгінгі ғылыми тілімізге де үйлеседі.
Бұл — термин жасаудың тек атау табу емес, ұғымның құрылымын дәл айқындау екенін көрсететін мысал.
Дәуірлеу және жаңа әдебиетке көзқарас
Қазақ әдебиетін дәуірлерге бөлуде де жаңалық көп. Хисса, хикаят, насихат, мінажат, мақтау, даттау тәрізді шығармаларды діндар дәуір әдебиетіне жатқызады. Ал сындар дәуір әдебиетіне ұлы әңгіме (роман), ұзақ әңгіме (повесть), әңгіме секілді жанрлардың кіруін айқындайды.
Сындар дәуір ұғымының салмағы
Автор бұл ұғымға екі қырды сыйғызады: біріншіден, сын арқылы іріктеліп шыққан әдебиет; екіншіден, мағынасы терең, мінсіз, классикалық сипатқа ұмтылған әдебиет. Қазақ әдебиетіндегі бұл дәуірдің басын ол Абайдан бастайды.
Абайдың сөзге талғау енгізгенін, әдебиеттің басты сипаттарын анықтағанын «Өлең сөздің патшасы — сөз сарасы» арқылы дәлелдейді.
Термин жасау: дәлдік, ықшамдық, ойлау мәдениеті
«Әдебиет танытқыштағы» бірқатар термин, ұғым, категория өз кезінде әдеби тілімізге және ғылыми айналымға енді. Ең бастысы — бұл еңбекте эстетикалық ойлау жүйемізді әлі де байыта түсетін қазына, тапқыр тұжырымдар бар. Сондықтан Ахмет Байтұрсыновты қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салған, тұңғыш әдебиет теориясын жазған ғалым деп мойындамау шындық алдындағы қиянат болар еді.
Тіл тазалығы туралы талаптар
Ғалым тіл тазалығын айқындап, орыс жазушылары ұсынған қағидаларды үлгі етеді:
- Ескірген сөздерге жоламау.
- Жаңадан шыққан сөздерден орынсыз қашқақтамау, бірақ сән қуып тықпалаудан сақтану.
- Өз тілінде бар сөздің орнына бөтен жұрттың сөзін орынсыз алмау.
- Жергілікті сөздерді орынсыз көбейтпеу (бір жерде айтылып, бір жерде айтылмайтын сөздер).
«Біз сияқты мәдениет жемісіне жаңа аузы тиген жұрт... пән сөздерінің даярлығына қызықпай, ана тілімізден қарастырып сөз табуымыз керек», — деген талабы теориядан гөрі әрекетке жақын ұстаным екенін аңғартады.
Сілтемесіз сөйлейтін дербес ойлау
Бір ерекшелік — Байтұрсынов ұзақ цитатаға сүйеніп, өзгенің пікіріне жығыла салмайды. «Пәленше айтты» деген сілтемелерге жүгінбей, ұғымды өзі айқындап, жүйені өзі құрады. Бұл тәсіл еңбектің ішкі тұтастығын күшейтеді.
Дегенмен оның дүниежүзілік эстетикалық оймен таныстығы анық сезіледі: өнер түрлерін сәулет, сымбат, кескін, әуез, сөз өнері деп жіктеуі; әдебиет тектерін түсіндіруде ішкі ғалам, тиіс ғалам, түйіс ғалам секілді ұғымдарды қолдануы Аристотель, Гегель, Белинский, Веселовский тәрізді ірі концепциялармен іштей сабақтасып жатыр.
Құрылым: «Сөз өнерінің ғылымы» және негізгі ұғымдар
«Әдебиет танытқыштың» бірінші бөлімі «Сөз өнерінің ғылымы» деп аталып, шағын бөлімшелер мен баптарға жіктеледі. Мұнда тіл, сөз өнері, шығарма дегеніміз не деген сұрақтарға ғылыми дәл әрі ықшам анықтама беріледі. Автор сөз өнері ғылымын: 1) шығарманың тілінің ғылымы және 2) шығарманың түрінің ғылымы деп екі салаға бөледі.
Ақын тілі мен әншейін тіл
Сөз талғауы жөнінде шығарма тілінің екі түрі бар екенін айтады: ақын тілі және әншейін тіл. Сөз дұрыс болуы үшін жалғау-жұрнақты орнымен қолдану, сөйлем құрылысын дұрыс құрау, ойды ретімен орналастыру секілді шарттарды алға қояды.
Мазмұн алуандығы: үш арна
Мазмұн алуандығын әуездеу, әліптеу, пайымдау деп үшке бөледі. Бұларды түсіндіру үшін Абай, Мағжан өлеңдері, М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» трагедиясы, «Жәнібек батыр» аңызы секілді мысалдарды келтіреді.
Ауыз әдебиеті: халықтық сипаттың себептері
Ғалым шығармалардың бір-біріне ұқсас болып келуін тұрмыс-салт, өмір-тіршілік ұқсастығымен түсіндіреді. Жазу-сызу жоқ дәуірде туған жырлардың ауыздан-ауызға көшіп, бір адамның сөзі болудан шығып, жұрттық сипат алуының себептерін нақтылайды. «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр» секілді жырларды мысалға алады.
Ауыз әдебиет пен жазба әдебиет туралы принцип
«Ауыз шығарманы (анайы әдебиетті) ауыз сөз деп қана атап, жазба шығарманы (сыпайы әдебиетті) ғана танушылар бар. Бірақ қалай да асыл сөздің бәрі де тілдегі әдебиет есебінде жүреді».
Батырлар жыры және оны жазып алу міндеті
Батырлар жырының азаюын автор қазақ арасындағы сауықтың кемуімен сабақтастырады. Жыр өлең түрінен айырылып, ертекке айналып, рухы мен көркі жоғалуы мүмкін екенін ескертеді. Сондықтан жыршылар жоғалмай тұрғанда батырлар жырын жазып алу — ел ішіндегі азаматтардың халық алдындағы борышы деп көрсетеді.
Көп айтылатын жырлар ретінде «Қарақыпшақ Қобыланды батыр», «Нәрікұлы Шора», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Едіге», «Қамбар» аталады.
Жазба әдебиет: дін арқылы келген жазу және кезеңдер
«Жазу әдебиет» (кейде «жазба әдебиет») мәселесіне арналған тарауда Ахмет Байтұрсынов жазудың қазаққа дін арқылы келгенін кеңінен түсіндіреді. Қожалардың, ноғай молдалардың дін шарттарын, шариғат бұйрықтарын өлең арқылы тарату әрекеттерін көрсетіп, олардың ақын болмағандықтан көбіне қисынмен қызықтырып, тамұқ азабымен қорқытып, жұмақ рахатымен үміттендіргенін атап өтеді.
Талдауда аталған тұлғалар мен мәтіндер
Қожа, молдалар ішінен Шортанбай, Ақмолда аталады. «Зарқұм», «Сал-сал», «Сейфұл-Мәлік» секілді қиссалар сөз болады. Жүсіпбек Шайхы Ісламұлының «Мұса мен Қарынбайы», Шортанбай, Әбубәкір, Молда-Мұса шығармалары талданады.
Әсер мен ықпал туралы тұжырым
Мұсылман дінінің ықпалымен енген араб-парсы әдебиеттері әсерінен мазмұн мен уақиғаның ауысуы, жаңа түрлердің пайда болуы дәлелденеді. Отарланудан кейінгі орыс әсері мен Еуропа ықпалының да өмірдің барлық саласына, әсіресе көркем әдебиетке ықпал еткені жаңа жанрлық үлгілерді талдау арқылы көрсетіледі.
Үш іргелі тек: әуезе, толғау, айтыс-тартыс
Жазба әдебиеттің сындар дәуіріндегі дарынды сөзді автор үш топқа бөледі: 1) Әуезе, 2) Толғау, 3) Айтыс-тартыс. Қазіргі әдебиеттану тұрғысынан бұлар — эпос, лирика, драма.
Әуезе және «ұлы әңгіме» (роман)
Әуезе түрлерін ертегі жыр, тарихи жыр, әуезе жыр, ұлы әңгіме (роман), ұзақ сөз, ұзақ әңгіме, көңілді сөз, мысал, ұсақ әңгімелер деп таратады. «Ұлы әңгіме, яғни роман деп тұрмыс сарынын түптеп, терең қарап әңгімелеп, түгел түрде суреттеп көрсететін шығармаларды айтамыз» деп анықтама береді.
Роман табиғатын ашқанда кейіп (тип), кейіпкер (герой) мәселесіне келіп, осының бәрін тұтас суреттеу оңай еместігін терең түйіндейді. Қазақта ұлы әңгіме әлі жоқ дей отырып, Міржақыптың «Бақытсыз Жамалын» өресі шағындау болғандықтан ұзақ әңгімеге жатқызады.
Толғау (лирика): ішкі және тысқы шарттар
Ахмет Байтұрсынов лириканы «толғау» деп алып, оны ерекше тиянақты талдайды. Ықшамдап айтқанда, толғауға қоятын шарттарын ішкі және тысқы талаптарға бөледі.
Ішкі шарттар
- Толғау жалпы сырлы болуы керек: ақын күйі өзгеге түсінікті болғанда ғана әсер етеді.
- Толғау шын сырлы болуы тиіс: өтірік сырлы шығармаға жараспайды.
- Толғау таза болуы тиіс: былғаныш сөз бен пікір әсерді бұзады.
- Тереңдік болуы керек: үстірт күй оқушы көңілінде із қалдырмайды.
Тысқы шарттар
- Сөз көңіл күйін бейнелеп билеуі сияқты болуы тиіс: үйлесім — сұлулық шарты.
- Қысқа болуы тиіс: көңіл күйі бір қалыпта ұзақ тұрмайды.
- Әуезді сөзбен айтылуы тиіс: өлеңнің әуезі әсерді күшейтеді.
Кейінгі еңбектердегі «саяси лирика», «махаббат лирикасы» сияқты тар шектеулердің орнына, ол ұлттық табиғаттан шығатын түрлерді (сап толғау, марқайыс толғау, налыс толғау, намыс толғау, сұқтаныс толғау, ойламалдау, сөгіс толғау, күліс толғау) жүйелейді. Мысал ретінде «Интернационал», Абайдың «Адамның кейбір кездері», Сәкеннің «Жолдастар» өлеңі, «Маса», «Оян, қазақ» кітаптарындағы өлеңдер аталады.
Айтыс-тартыс (драма): өмірді көз алдыңа әкелетін өнер
Драманы «айтыс-тартыс» деп алып, уақиғаны сырттай есту емес, көз алдыңда көру әсерін басты белгі етеді: адамдардың тіршілік майданындағы айтысуы, қуану-жылауы, бітісуі-жарасуы — бәрі өмірдегідей көрінеді.
Мерт (әлектегі тартыс)
Трагедия
Сергелдең (азапты тартыс)
Драма
Арамтер (әурешілік)
Комедия
Кей тұста ықшамдап: әлектеніс, азаптаныс, әуреленіс деп те бөледі. Әр түрдің тартыс табиғаты мен кейіпкер сипаты жеке-жеке нақтыланады.
Кең өріс: әлем әдебиетімен салыстыру, мысалдар мен есімдер
Зерттеу барысында ғалым басқа елдер әдебиетін де ескереді. «Сөз өнері» тарауында Пушкиннің кей өлеңдерін 13 рет түзеткенін, Толстойдың баспаға берілгеннен кейін де мәтінді қайта-қайта өңдейтінін мысал етіп, ойды тілмен дәл жеткізудің қиындығын көрсетеді. Сонымен қатар Эзоп, Федр, Лафонтен, Крылов есімдері аталып, жапон, француз, поляк әдебиеттеріндегі өлең құрылысы сөз болады. Абылай, Шоқан, Ақан сері, Торайғыров, Ядринцев, Потанин есімдері де ұшырасады.
Басылымдар, мәтін тағдыры және ашық тұрған міндеттер
Басылым тарихы
«Әдебиет танытқыш» алғаш 1926 жылы шықты. Кейін 1989 жылы «Жазушы», 1991 жылы «Жалын» баспалары қайта шығарды. Соңғы басылымдарда бұрынғы жарияланымдардағы бірқатар шатасқан сөздер мен баспа қателері түзетілді.
Толық мәтін мәселесі
Алматыда сақталған кейбір даналардың соңғы беттері жыртылғандықтан, еңбек мәтіні толық берілмей келеді. Мәселен, «ұстасу шығармалар» тарауында үшке бөлу (әлектеніс, азаптаныс, әуреленіс) айтылғанымен, сақталған нұсқада «азаптаныс» бөлігі толық қамтылмай қалғаны байқалады.
Сонымен бірге автор кей жерлерде «нұсқалықтың пәленше нөмірінен қара» деп сілтейді. Демек, бұл оқулықпен бірге хрестоматия — нұсқалық та болған. Қазіргі дерек бойынша ол жарияланбаған, қолжазба күйінде архивте қалуы мүмкін.
Қорытынды ой
«Әдебиет танытқыш» — Ахмет Байтұрсыновтың эстетикалық-философиялық танымын, әдебиетшілік көзқарасын, сыншылық келбетін тұтас танытатын жүйелі зерттеу. Оның ойларының тереңдігі мен дәлдігі бұл еңбектің болашақта да қызмет ететінін, маңызын жоғалтпайтын асыл мұра екенін дәлелдейді. Ең бастысы — ұлттық әдебиеттану қолданып жүрген көптеген негізгі терминдер мен ұғымдардың қазақша дәл, ықшам баламалары алғаш рет осы еңбекте жасалды.