Қазақша рефераттар

Қысқа мерзімді міндеттемелер

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың негізгі ақпараттық базасы — қаржылық есептілік. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» заңына сәйкес қаржылық есептіліктің негізгі нысандары мыналар: бухгалтерлік баланс; табыстар мен шығыстар туралы есеп; ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп; меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп. Сонымен бірге түсіндірме хат ұсынылады және қажет болған жағдайда қаржылық есептілікті толықтыратын қосымша материалдар беріледі (олар есептілікпен бірге қарастырылады).

Түсіндірме хатта субъектінің есеп саясаты, есептілікті дайындау тәсілдері, сондай-ақ қаржылық есептілікті пайдаланушылардың талаптарына сай өзге де маңызды ақпарат көрсетілуі тиіс.

Қаржылық есептіліктің жеңілдетілген нысаны

Субъектілерге қаржылық есептілікті бухгалтерлік есеп стандарттарында анықталған жеңілдетілген түрде толтыруға және ұсынуға рұқсат етіледі. Бұл мүмкіндік соңғы екі қаржылық жылда төмендегі үш шарттың кемінде екеуі орындалған жағдайда қолданылады:

  1. Зейнетақы, жәрдемақы және өзге әлеуметтік төлемдерді есептеу, сондай-ақ айыппұл санкцияларын, салықтар мен басқа да ҚР төлемдерін есептеу үшін жылдық табыс ҚР заңында белгіленген 10 000 еселік есептік көрсеткіштен аспайды.
  2. Қаржылық жыл бойындағы қызметкерлердің орташа саны 50 адамнан аспайды.
  3. Активтердің жалпы құны 60 000 еселік есептік көрсеткіштен аспайды.

Қаржылық есептіліктің мақсаты және шектеулері

Қаржылық есептіліктің мақсаты — бухгалтерлік есептің №30 стандартына сәйкес, пайдаланушыларды заңды тұлғаның қаржылық жағдайы, қызмет нәтижелері және есепті кезең ішінде болған өзгерістер туралы пайдалы, маңызды әрі сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету.

Қаржылық есептілік, әдетте, өткен операциялардың қаржылық нәтижелерін сипаттай отырып, инвестициялық шешімдер қабылдау, кредит беру туралы шешім жасау, болашақ ақша ағымдарын бағалау, сондай-ақ басқару органдарының сеніп тапсырылған ресурстарды қаншалықты тиімді пайдаланғанын талдау үшін негіз болады.

Маңызды ескерту

Қаржылық есептілік экономикалық шешімдер қабылдауға қажет ақпараттың барлығын толық қамтымайды. Пайдаланушыларға ақша қаражаттарын айналдыру мүмкіндігін, айналымның уақытын және нәтижесінің сенімділігін бағалау үшін қосымша дереккөздер қажет болуы мүмкін.

Сонымен қатар коммерциялық құпияны қорғау туралы нормалар қаржылық ақпараттың қолжетімділігіне белгілі бір шектеулер қояды. Дегенмен өкілеттігі бар тұлғалар (тергеу органдары, ревизорлар, аудиторлар) қажет болған жағдайда есептіліктегі деректерге қатысты қосымша ақпарат сұрата алады.

Нарықтық экономика жағдайында қаржылық есептілік шаруашылық субъектілері қызметі туралы қаржылық ақпараттың жүйелендірілген негізгі көзіне, ұйымдық-құқықтық нысандары әртүрлі субъектілер арасындағы іскерлік байланыстың маңызды элементіне және басқарушылық шешімдерге арналған аналитикалық есептердің ақпараттық базасына айналады.

Бухгалтерлік баланс: талдаудың өзегі

Кәсіпорынның қаржылық есептілігін талдауда негізгі ақпарат көзі ретінде бухгалтерлік баланс қолданылады. Баланс есепті жылдың басындағы және соңындағы кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайды және бірқатар маңызды функция атқарады.

1) Меншік иелері үшін

Кәсіпорынның мүліктік жағдайын, қандай ресурстарға иелік ететінін, қорлардың көлемі мен сапасын және үшінші тұлғалар алдындағы міндеттемелерін өтеу қабілетін түсінуге мүмкіндік береді.

2) Басқарушылар үшін

Ұқсас кәсіпорындар арасындағы орнын, стратегияның негізділігін, ресурстарды пайдалану тиімділігін бағалауға және басқарушылық шешім қабылдауға көмектеседі.

3) Сыртқы пайдаланушылар үшін

Аудиторлар мен талдаушылар тексеріс пен талдау бағытын айқындайды, ал инвесторлар мен серіктестер тәуекелді және ынтымақтастық шарттарын бағалайды.

Баланстың маңыздылығы соншалық, тәжірибеде қаржылық жағдайды талдауды жиі баланстық талдау деп те атайды.

Баланс қандай мүмкіндіктер береді?

  • Мүліктің құрамы мен құрылымын анықтау;
  • Ағымдағы активтердің айналымдылығы мен өтімділігін бағалау;
  • Меншікті капитал мен міндеттемелердің көлемін талдау;
  • Дебиторлық және кредиторлық берешектің динамикасын бағалау;
  • Несие қабілеттілігі мен төлем қабілеттілігін анықтау.

Баланс құрылымы: актив, пассив және баптар

1997 жылға дейін бухгалтерлік баланс дәстүрлі түрде кесте түрінде екі бөліктен тұрды: актив және пассив. Активтер кәсіпорын бақылауындағы ресурстар мен талап ету құқықтарының құнын, ал пассивтер — заемдар мен кредиторлық берешек бойынша міндеттемелерді көрсетеді; оларды өтеу мүлік құнының немесе болашақ табыстың төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Мүлік түрлері және олардың қалыптасу көздері сапалық біртекті белгілері бойынша топтастырылады. Нәтижесінде баланс активі мен пассиві экономикалық мазмұны ұқсас топтардың салыстырмалы түрде аз санынан тұрады, ал әр топ өз ішінде жеке элементтер мен жинақталған көрсеткіштерді қамтиды. Бұл көрсеткіштер баланс баптары деп аталады.

Орналастыру принциптері: өтімділік және төлем мерзімі

Активтер: өтімділік қағидасы

Актив баптары, әдетте, өтімділігі төменнен өтімділігі жоғарыға қарай орналасады. Сондықтан бөлімдердің соңында ең өтімді ағымдағы активтер көрсетіледі: қысқа мерзімді қаржылық салымдар, кассадағы және банктік шоттардағы ақша қаражаттары, сондай-ақ өзге ақша қаражаттары.

Пассивтер: жеделдік қағидасы

Пассив баптары төлем мерзімінің жеделдігі бойынша: жеделдігі төмен міндеттемелерден жеделдігі жоғары міндеттемелерге дейін құрылады.

Түсініктемелік анықтамалар: актив, пассив, капитал

Оқу әдебиеттерінде балансқа келесідей мән беріледі: баланс — кәсіпорынның белгілі бір күндегі қаржылық жағдайын сипаттайтын кестелік көрініс. Активтер кәсіпорынның иелігіндегі және алуға тиіс мүлкін, пассивтер — кәсіпорынның өзге тұлғалар алдындағы борышы мен міндеттемелерін көрсетеді. Активтер сомасы әрқашан пассивтер сомасына тең болуы тиіс.

Актив

Өткен оқиғалардың нәтижесінде кәсіпорын бақылауындағы және болашақта экономикалық пайда әкелетін ресурс.

Пассив (міндеттеме)

Өткен оқиғалардан туындаған ағымдағы міндеттеме; оны өтеу кәсіпорын ресурстарының сыртқа шығуына әкеледі.

Капитал

Активтерден пассивтерді алып тастағандағы кәсіпорынның меншікті қаражаты.

Баланс бухгалтерлік есептің №30 стандартымен реттеледі: онда активтердің, меншікті капиталдың және міндеттемелердің мәні, сондай-ақ қаржылық есептілікте ашып көрсетуге жататын ақпаратқа қойылатын талаптар айқындалады. Баланста ағымдағы және ұзақ мерзімді активтер мен міндеттемелердің жиынтық сомалары көрсетіледі. Бұл пайдаланушыларға кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауға және негізделген басқарушылық шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

ХҚЕС-ке көшу және баланс нысанының жаңаруы

Қазақстанда Бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарына (ХҚЕС) көшуге байланысты, ҚР Қаржы министрінің 2005 жылғы 22 желтоқсандағы №427 бұйрығымен жылдық баланс нысанына өзгерістер енгізілді.

Зерттеу жүргізілген «Индустриальное снабжение» ЖШС-да баланс активі мен пассивін құру принциптері дәстүрлі логикаға сай сақталған: активтер өтімділігі төменнен жоғарыға қарай, ал пассивтер төлем мерзімінің жеделдігі азынан көбіне қарай орналасады (№1 нысан 1-тіркемеде көрсетілген).

Кесте 2.1. Баланс үлгісі (активтер мен пассивтер)

Төмендегі кесте баланс құрылымының үлгісін және жол кодтары бойынша көрсеткіштердің берілу тәсілін көрсетеді.

Бап Жол коды Есептік кезең Өткен кезең
I. Қысқа мерзімді активтер
Ақша қаражаты және оның эквиваленттері 010 150 321,98 10 654 293,4
Қысқа мерзімді дебиторлық берешек 012 7 569 543,4 63 584 739,5
Қорлар 013 6 965 439,3 21 277 952,5
Қысқа мерзімді активтердің жиыны 100 14 685 304 95 516 985,6
II. Ұзақ мерзімді активтер
Негізгі құралдар 024 — 1 322 604,5
Материалдық емес активтер 027 55 344,2 41 381,9
Ұзақ мерзімді активтердің жиыны 200 55 344,2 1 363 986,4
Теңгерім (100-жол + 200-жол) 14 740 648 96 880 972,7
III. Қысқа мерзімді міндеттемелер
Салықтар бойынша міндеттемелер 032 23 707 158 508,74
Қысқа мерзімді кредиторлық берешек 034 640 875,26 71 491 099,16
Өзге де қысқа мерзімді міндеттемелер 036 4 104 660,7 1 401 406
Қысқа мерзімді міндеттемелердің жиыны 300 4 769 248,9 73 051 013,9
IV. Ұзақ мерзімді міндеттемелер
Ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелер 040 9 930 000 23 404 436
Ұзақ мерзімді міндеттемелердің жиыны 400 9 930 000 23 404 436
V. Капитал
Шығарылған капитал 050 97 100 97 100
Бөлінбеген пайда (жабылмаған зиян) 054 -55 700,02 996 742,88
Капитал жиыны 500 41 399,98 433 842,88
Баланс (300-жол + 400-жол + 500-жол) 14 740 648 96 880 972,7

Қорытынды

Баланс баптарын орналастыру логикасы екі негізгі қағидаға сүйенеді: активтер — өтімділік деңгейі бойынша (төменнен жоғарыға), пассивтер — төлем мерзімінің жеделдігі бойынша (жеделдігі төменнен жоғарыға). Бұл құрылым кәсіпорынның төлем қабілеттілігін, қаржылық тұрақтылығын және міндеттемелерді өтеу әлеуетін кешенді бағалауға мүмкіндік береді.