Салық жылдық табыс шегерімдер салынатын табыс жиынтығы
Корпоративтік табыс салығы: негізгі ұғымдар
Корпоративтік табыс салығында негізгі салық салу объектісі — салық салынатын табыс. Ол жылдық жиынтық табыс пен шегерімдер арасындағы айырма ретінде анықталады (тұрақты мекеме арқылы қызметін жүзеге асырмайтын резидент еместерді қоспағанда).
Формула
Салық салынатын табыс = Жылдық жиынтық табыс − Шегерімдер
Жылдық жиынтық табыс нені қамтиды?
Жылдық жиынтық табысқа салық төлеушінің алуға (немесе алғанына) жататын ақшалай не өзге де мүліктік түсімдер кіреді. Оған жөнелтілген өнім, орындалған жұмыс, көрсетілген қызмет және өзге операциялар үшін алынатын қаражат, сондай-ақ үшінші тұлғаларға өзара есеп айырысу ретінде жіберілген немесе шығындарды өтеуге бағытталған қаражаттар да жатады.
Кәсіпкерлік қызметтен түсетін кірістер
- Өнімді (жұмысты, қызметті) сатудан түсетін кірістер.
- Ғимараттарды, қондырғыларды сату кезіндегі құн өсімінен түсетін кіріс, сондай-ақ амортизацияланбайтын активтер бойынша инфляцияға байланысты құн түзетулерін есепке алу нәтижесіндегі кірістер.
- Сатудан тыс кірістер: пайыздар, дивидендтер, өтеусіз алынған мүлік пен ақша, жалға беруден түсетін кіріс, роялти, мемлекеттен және басқа заңды тұлғалардан алынған жәрдемақылар, қызметті шектеуден алынған кірістер, қарыздарды есептен шығарудан түскен кірістер және т.б.
Жылдық жиынтық табыстан алып тасталатын түсімдер
Жылдық жиынтық табысты есептегенде, заңда көзделген кейбір кірістер табыс құрамынан шығарылып тасталады.
- Қазақстан Республикасының резидент-заңды тұлғаларынан алынған және бұрын төлем көзінен салық ұсталған дивидендтер.
- Эмитенттің орналастыруы немесе меншікті акциясын сату кезінде алынған, акция құнының номиналдан асқан бөлігі.
- Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатқаннан түскен табыстар.
- Төтенше жағдайлар кезінде гуманитарлық көмек ретінде алынған мүлік құны (тағайындалуы бойынша пайдаланылса).
- Мемлекеттік кәсіпорындардан тегін алынған негізгі құралдар.
- Зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңнамаға сәйкес алынған инвестициялық табыстар.
Шегерімдер: жалпы қағидалар
Заңды тұлғаның жылдық жиынтық табысынан оны алуға байланысты барлық негізделген шығындар шегеріледі. Бұған еңбек ақы бойынша шығындар, қызметкерлердің материалдық және әлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталған төлемдер, сондай-ақ заңмен реттелетін мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру мен арнайы қорларға аударымдар кіреді.
Маңызды шарт: шегерім тек тиісті құжаттармен расталған жағдайда ғана қолданылады. Шығындар өзіне тиесілі салық кезеңінде шегеріледі, болашақ кезең шығындары қосылмайды.
Негізгі шегерім түрлері
Іссапар және өкілдік шығындары
Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілеген нормалар шегінде шегеріледі.
- Іссапар орнына дейінгі нақты жол шығындары (билет құны) және тұру шығындары.
- Шетелдік іссапар кезіндегі тәуліктік шығындар — Үкімет белгілеген нормалар шегінде.
Сыйақы (мүдде) бойынша шегерім
Сыйақы құрамына несие (кредит, займ), дисконттар және депозиттер бойынша төлемдер жатады. Шегерім сомасы валютасына қарай шектеледі:
- Теңгемен берілген (немесе орналастырылған) міндеттемелер бойынша — ҚР Ұлттық банкінің қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің 1,5 еселенген деңгейі шегінде.
- Шетел валютасындағы міндеттемелер бойынша — Лондонның банкаралық нарығы мөлшерлемесінің 2 еселенген деңгейі шегінде.
Күмәнді міндеттемелер мен күмәнді талаптар
Егер бұрын күмәнді деп танылған табыс кейін кредиторға төленсе, төленген сома көлемінде шегерім жасауға болады. Күмәнді талап бойынша шегерім тек құжаттармен расталып, бухгалтерлік есепте көрсетілген жағдайда қолданылады.
Күмәнді талап, әдетте, ҚР заңды тұлғалары мен жеке кәсіпкерлері көрсеткен қызмет, атқарған жұмыс, сатқан тауар нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ ҚР аумағында тұрақты мекеме арқылы қызмет ететін резидент еместер бойынша да қолданылады: талап үш жылға дейін қанағаттандырылмаса немесе дебитор банкрот деп танылса.
Резервтік (провизиялық) қорларға аударымдар
Жер қойнауын пайдаланушы келісімшартқа сәйкес кен орнын игеру зардаптарын жою қорына аударылған соманы шегеруге құқылы. Ұқсас құқық банктерге және өзге ұйымдарға да берілуі мүмкін (депозиттер, несиелер, дебиторлық берешек, аккредитивтер бойынша резервтер).
Күмәнді санатқа жатқызу тәртібін ҚР Ұлттық банкі уәкілетті мемлекеттік органдармен келісіп айқындайды.
Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар (ҒЗТКЖ)
Табыс алуға байланысты ҒЗТКЖ шығындары шегеріледі. Алайда негізгі құрал-жабдықтарды сатып алу, орнату және өзге күрделі сипаттағы шығындар бұл санатқа кірмейді. Шегерім үшін жобалық-сметалық құжаттама, орындалған жұмыстар актілері және басқа да негіздеуші құжаттар қажет.
Сақтандыру жарналары
Жинақтау және қайтарым сипатындағы шарттар бойынша төлемдерді қоспағанда, сақтандыру шарттары бойынша төленген сақтандыру жарналары шегерілуі мүмкін. Сақтандыру қызметі Қаржы министрлігінің қадағалауында болады. Банктер де белгіленген тәртіппен қосымша және төтенше жарналарды шегерімге жатқыза алады.
Әлеуметтік төлемдер
Уақытша еңбекке жарамсыздыққа, жүктілікке және босануға байланысты демалысқа ақы төлеу шығындары есепті кезеңде шегеріледі. Қызметкердің денсаулығына зиян келтірілген жағдайда (мертігу және т.б.) зиянды өтеу, асыраушысынан айырылуына байланысты төлемдер де заңда белгіленген мөлшерде шегерілуге тиіс.
Геологиялық барлау және өндіруге дайындық шығындары
Жер қойнауын зерттеу, барлау және пайдалы қазбаларды өндіруге даярлық жұмыстарына жұмсалған шығындар (бағалау, жалпы әкімшілік шығындар, қол қою бонусы, коммерциялық табу бонусы сияқты төлемдерді қоса) жылдық жиынтық табыстан амортизациялық аударым түрінде шегеріледі және жеке топ ретінде есепке алынады. Амортизация нормасының шекті деңгейі 25%-дан аспауы тиіс.
Бұл жұмыстар контракт аясында жүргізілгенде, пайдалы қазбаларды сату кезіндегі табыстар және жылдық жиынтық табыстан түзету ретінде алып тасталатын табыстар бөлек көрсетіледі.
Теріс бағамдық айырма
Теріс бағамдық айырма бойынша шегерім салық төлеушінің оң бағамдық айырмадан алатын табысы сомасымен шектеледі. Ескерілмей қалған теріс бағамдық айырма келесі салық кезеңінің шегеріміне жатқызылуы мүмкін.
Құрылысқа алынған кредиттер (займдар) бойынша теріс бағамдық айырма құрылысты жүргізу кезеңіндегі төлемдер барысында пайда болса, ол объектінің құнына қосылады.
Айыппұлдар, өсімпұлдар және салықтар
- Айыппұлдар мен өсімпұлдар танылуына қарай шегерілуі мүмкін, бірақ мемлекеттік бюджетке төленетіндері бұған жатпайды.
- Мемлекеттік бюджетке есептелген және төленген салықтар, әдетте, шегерімге жатады (жылдық жиынтық табыс анықталғанға дейін есептелген салықтар).
- Қазақстанда және басқа мемлекеттерде төленген табыс салығы мен корпоративтік табыс салығы, сондай-ақ үстеме пайдаға салынатын салықтар да тиісті тәртіппен есепке алынады.
- Өткен кезеңдер үшін ағымдағы кезеңде төленген салықтар — төленген кезеңнің шегеріміне жатқызылады.
Тіркелген активтер және амортизация
Тіркелген активтерге салық төлеушінің бухгалтерлік балансында көрсетілген және кәсіпкерлік қызметте пайдаланылатын негізгі құралдар мен материалдық емес активтер жатады.
Амортизация есептелмейтін негізгі құралдар
- Жер.
- Өнім беретін ересек мал.
- Мұражай құндылықтары.
- Сәулет және өнер ескерткіштері.
- Жалпы жұрт пайдаланатын автомобиль жолдары, тротуарлар, бульварлар, скверлер.
- Аяқталмаған күрделі құрылыс.
- Фильм қоры объектілері.
- Бұрын толық көлемде шегерімге жатқызылған негізгі құралдардың құны.
- Инвестициялық жобалар шеңберінде пайдалануға берілген негізгі құралдар.
Амортизация мөлшерлемелері және таңдауы
Амортизацияланатын негізгі құралдар белгіленген шектеулі мөлшерлемелермен есептеледі. Салық төлеуші өз қалауынша басқа мөлшерлемені қолдана алады, бірақ ол белгіленген шектен жоғары болмауы тиіс.
Өндірістік мақсатта өз күшімен салынған құрылыстардың шығындары және өндірісте кемінде үш жыл пайдаланылатын технологиялық жабдықтардың құны салық төлеушінің таңдауы бойынша амортизация мерзімінің кез келген сәтінде қалған амортизация шегінде шегерілуі мүмкін.
Ғимараттар, қондырғылар және құрылыстар бойынша амортизациялық аударымдар жеке анықталады.
Топ ішіндегі баланстық құн қалай қалыптасады?
Келіп түскен активтер
Сатып алу құны және оған байланысты шығындар (өндіру, салу, монтаждау, орнату). Жарғылық капиталға салым ретінде алынғаны — қабылдау-беру актісіндегі құнмен, бірақ нарықтық құннан жоғары емес.
Кезең басындағы баланстық құн
Өткен кезең соңындағы баланстық құн негізге алынады; амортизация, жөндеу, есептен шығару және түзетулер ескеріледі.
Есептен шыққан активтер
Сату/қаржылық лизинг — сату құны бойынша; жарғылық капиталға беру — бастапқы құны бойынша; жоғалу/бүліну — сақтандыру бар болса төленген сома бойынша, болмаса баланстық құны бойынша; тегін беру — баланстық құны бойынша.
Жарғылық капиталға салым ретінде алынған, тегін алынған немесе сатып алынған негізгі құралдар баланстық құнды ұлғайтады, ал есептен шыққан активтер баланстық құнды азайтады. Қаржылық лизинг бойынша берілген тіркелген активтердің баланстық құны лизинг алушының ішкі тобы бойынша есептеледі; лизинг беруші активті берген кезде оны өз балансынан азайта алады.
Жөндеу шығындары бойынша шегерім
Шегерім әрбір ішкі топқа кіретін негізгі құралдарды жөндеуге жұмсалған шығындар бойынша сол ішкі топқа қатысты рұқсат етіледі. Әрбір ішкі топ бойынша жөндеу шығындарының сомасы салық жылы соңындағы құндық баланстың 15% шегінде шегеріледі. Бұл шектен асқан сома ішкі топтың баланстық құнын арттырады.
Егер жөндеу республикалық немесе жергілікті бюджеттен алынған субсидиялар есебінен жүргізілсе, баланстық құн арттырылмайды және мұндай шығындар шегерімге жатпайды.
Шегерімге жатпайтын шығыстар
- Жылдық жиынтық табыс алуға байланысты емес шығыстар.
- Күрделі сипаттағы шығыстар (тіркелген активтерді салу және сатып алу шығындары).
- Мемлекеттік бюджетке төленетін айыппұлдар мен өсімпұлдар.
- Салық кодексінде белгіленген нормалардан асатын шығыстар және міндетті бюджет төлемдерінің нормадан жоғары сомалары.
- Кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын құрылыс объектілерін салу, пайдалану және күтіп-ұстау шығындары.
- Тегін берілген мүлік, жұмыстар және қызметтердің құны.
Зияндарды (шығындарды) көшіру тәртібі
Егер шегерімдер түзетілген жылдық жиынтық табыстан асып кетсе, кәсіпкерлік қызметтен туған зияндарды, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметте пайдаланылған ғимараттар мен қондырғылардан болған зиянды болашақ табыстар есебінен өтеу үшін үш жылға дейін кейінге қалдыруға болады.
Бағалы қағаздарды сату кезінде шеккен зиян, әдетте, олардың құнын өсіру есебінен өтеледі. Бұл мүмкін болмаған жағдайда, өтеу мерзімі үш жылға дейін кейінге қалдырылуы мүмкін.