Қазақ депутаттары

М. Сералин басқарған «Айқап» журналы төңірегіне шоғырланған қазақ зиялылары қоғамдағы ең маңызды мәселелерді талқылап, бағдарламалық тұжырымдарға келу үшін жалпықазақ съезін шақыру бастамасын көтерді. Алайда жалпықазақ кеңесін өткізіп, онда ұлт өміріне қатысты түйткілдерді қарау және соған сай саяси партия құруға қажетті саяси мүмкіндік тек Ақпан революциясынан кейін ғана қалыптасты.

Тұңғыш жалпықазақ съезін шақыру туралы шешім 1917 жылғы сәуірде өткен Торғай облыстық қазақ съезінде қабылданды. Съезді әзірлеу Ә. Бөкейханов пен А. Байтұрсынов бастаған бір топ зиялыдан құрылған арнайы бюроға жүктелді. М. Шоқай естеліктерінде бұл жиынға өзбек және татар өкілдері де қатысып, қолдау білдіргенін атап өтеді: «Сөйтіп құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан үшеуінің мызғымас бірлігін көрсететін сахнаға айналды», — дейді.

Бірінші жалпықазақ съезін ұйымдастыру бюросы 1917 жылғы 24 маусымдағы «Қазақ» газетінде ел талқысына тезистер ұсынды. Тезистерде кейін съезд күн тәртібіне енген мәселелердің көпшілігі қамтылды. Бұл құжаттар сол кезеңдегі қазақ демократиялық интеллигенциясының саяси ұстанымын, күрделі мәселелерді бағамдау деңгейін көрсетеді.

Бюро түсінігі бойынша, ең басты мәселе — мемлекеттік дербестік, яғни автономияның сипаты еді. Олар «мемлекеттік автономия» мен «уалаяттық автономияның» айырмасын нақтылап, автономия туралы шешімге келерде «ар жақ-бер жағын таразылап, тексеріп барып» қорытынды жасау керектігін ескертті.

Съезд күн тәртібіне ұсынылған басты мәселелердің бірі — «қазақ саяси партиясын жасау» болды. Ұйымдастыру бюросы Ресейдегі партиялардың бағдарламасы бар екенін атап өтіп, қазақ мүддесін жинақтап, бағдарлама жасау және сол мақсаттарға жетудің жолдарын жалпыұлттық деңгейде талқылау қажеттігін көрсетті.

Съезд ұйымдастырушылары өз пікірін бірден-бір дұрыс жол деп таңбауға тырысты. Съезд қарсаңында «Қазақ» газетінде Ә. Бөкейхановтың «Қазақ депутаттары» атты мақаласы жарияланып, Құрылтай жиналысына депутат сайлау тәртібі, квота және қазақ халқының саны туралы деректер талданып берілді. Ол 1897 жылғы санақ дерегін және жылдық өсім есебін негізге алып, қазақтан шамамен 27 депутат, оған қоса 13–14 кандидат сайланатынын, барлығы 40–41 адамға жуық болатынын көрсетеді.

Тұңғыш жалпықазақ съезі 1917 жылғы 21–26 шілде аралығында Орынбор қаласында өтті. Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстарынан және Бөкей ордасынан келген өкілдер 14 мәселені талқылады. Күн тәртібінде мемлекет басқару түрі, қазақ автономиясы, жер мәселесі, әскер құру, земство, әйел теңдігі және басқа да маңызды мәселелер болды. Съезд қаулысы «Қазақ» газетінің 31 шілдедегі санында жарияланды.

Съезд қазақ саяси партиясын құру туралы шешім қабылдады. Бірақ ұйымдық құрылым бірден жүйелі іске қосылып кете қойған жоқ: күзге дейін, Құрылтай жиналысына сайлау науқаны қызған тұсқа дейін, партия ұйымдарын құру ісіне кең көлемде кірісу байқалмайды.

Съездің соңғы күндерінде бір топ делегат Ә. Бөкейхановтан ресейлік кадет партиясына қатынасын ашық айтуды талап етеді. Болашақ партия жетекшісі кадет партиясынан шыққанын мәлімдейді. Кейін бұл шешімнің себептерін «Мен кадет партиясынан неге шықтым?» атты мәлімдемесінде нақтылайды: жерді жеке меншікке беру мәселесі, ұлттық автономияға көзқарас және дін ісін мемлекеттен бөлу ұстанымы бойынша жол айрылғанын көрсетеді.

Сонымен бірге, қазақ сахарасында большевиктер ықпалымен қоғамдық-саяси және құқықтық ойдың белгілі дәрежеде ілгері жылжығанын да жоққа шығаруға болмайды. Алайда кейін тоталитарлық кезеңде жазылған зерттеулерде бұл ықпалдың «аса тиімді» болғанын таптық методологиямен біржақты дәлелдеуге ұмтылу да орын алды.

1917 жылғы 5 қазанда «Қазақ» газетінде Ж. Досмұхамедовтың хаты жарияланып, Құрылтай жиналысын дайындауға қатысты көптеген жұмысты жалғыз атқарып жүргенін, партия бағдарламасын жазуға уақыттың жетпей жатқанын айтып шағымданады. Дәл осы тұста сайлау мерзімі жақындап, партиялар өз бағдарламаларын жариялап, кандидаттар тізімін түзеп, үгіт-насихатқа кірісіп кеткен еді.

Ғылыми әдебиетте «Алаш» партиясының негізін сәуір–мамырда құрылған қазақ комитеттері қалады, олардың активі партия мүшелеріне айналды деген пікір кездеседі. Қазақ комитеттері «Алашқа» қолдау білдіргенімен, бұл екі құрылымның ара-жігі бар. Қазақ комитеттері патша билігі құлағаннан кейін Уақытша үкіметтің басқару жүйесі аясында ұлттық мүддені білдіру және қорғау үшін қоғамдық негізде құрылған демократиялық ұйымдар еді. Ал «Алаш» партиясының облыстық ұйымдары 1917 жылғы қазан айынан бастап нақты қалыптаса бастады.

Семей облыстық комитеті Ә. Бөкейхановтың Сібір автономистері съезінен қайтар жолында Семейге соғып, 12–13 қазанда кездесулер өткізуінен кейін құрылды. Нәтижесінде 15 адамнан тұратын уақытша комитет жасақталып, төраға болып Халел Ғаббасов, төраға жолдасы Ахмеджан Қозбағаров, хатшы Сыдық Дүйсенбин, қазынашы Әнуар Молдабаев сайланды. Комитет мүшелері Ә. Бөкейхановты құрметті төраға ретінде бекітті.

Омбыдағы облыстық комитет мүшелерінің тізімі баспасөзде жарияланғанымен, құрамы он адамнан көп болды. Қазан–желтоқсан айларында облыстың бес уезінде уездік комитеттер ашылды. Ал «Қазақ» газеті 1917 жылғы 14 желтоқсанда Орынборда Торғай облыстық комитеті құрылғанын хабарлайды: 14 мүшеден тұрған комитеттің төрағасы Ә. Бөкейханов, төраға серігі А. Байтұрсынов, хатшысы М. Дулатов, қазынашысы Ж. Жәнібеков болып сайланды.

Партияның арнайы съезін өткізіп, басқару органдарын сайлауға, жарғысы мен бағдарламасын ресми бекітуге уақыт пен жағдай жетпегендіктен, «Алаш» партиясында орыс партияларындағыдай тұрақты орталық (кіндік) комитет қалыптаспағаны айтылады. Соған қарамастан, ұйымдастырушы өзек ретінде бірінші жалпықазақ съезі Құрылтай жиналысына кандидат етіп бекіткен топтың саяси ықпалы ерекше болды.