Қазақша рефераттар

Мемлекеттің шартты міндеттемелері

Орта мерзімді фискалдық саясат: борышты басқарудағы негізгі нәтижелер

Соңғы бес жылда Қазақстан Республикасы Үкіметінің орта мерзімді фискалдық саясатында көзделген мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыз алу мен борышты басқару мақсаттары кезең-кезеңімен орындалды. Негізгі басымдықтар: ЖІӨ-ге шаққандағы үкіметтік борышты қысқарту және үкіметтік борыш құрылымындағы сыртқы борыш үлесін біртіндеп төмендету.

Үкіметтік борыш / ЖІӨ
21,3% → 6,1%
2000 ж. деңгейінен 2006 ж. 1 сәуірге дейін
Сыртқы үкіметтік борыш / ЖІӨ
2,5%
2006 ж. 1 сәуірдегі жағдай
Сыртқы борыштың үлесі
84,5% → 40,9%
Үкіметтік борыш құрылымында

Үкіметтік борыштың төмендеуіне екі фактор ықпал етті: үкіметтің сыртқы қарыздарды мерзімінен бұрын өтеуі және ЖІӨ-нің атаулы мәнінің өсуі.

Ұлттық Банктің борышы және қысқа мерзімді ноттар

2006 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша Ұлттық Банктің борышы тек қысқа мерзімді ноттардан тұрды. 2000 жылғы мамырда Халықаралық валюта қоры алдындағы қарыздар мерзімінен бұрын өтелгеннен кейін, Ұлттық Банк сыртқы қарыз алуды жүзеге асырмады. Қазіргі уақытта Ұлттық Банктің сыртқы борышы жоқ.

Қысқа мерзімді ноттар: ағымдағы параметрлер

  • Ұлттық Банк ақша-кредит саясатының мақсаттарына сәйкес ұлттық және шетел валютасында қысқа мерзімді ноттар шығаруға құқылы.

  • 2006 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша айналымда тек ұлттық валютада номинацияланған ноттар болды.

  • Қысқа мерзімді ноттар бойынша берешек көлемі (айналым көлемі) 294,8 млрд теңге болды.

  • Қазіргі уақытта ноттардың айналым мерзімі 28 күн.

Тиімділікті арттыру үшін шешуді қажет ететін мәселелер

Қол жеткізілген нәтижелерге қарамастан, үкіметтік борышты басқарудың тиімділігін күшейту үшін бірқатар құрылымдық және тәуекелге байланысты мәселелерді шешу қажет.

1.1. Борыштық құралдардың ішкі нарығын дамыту

Қазақстан Республикасының Бюджет кодексіне сәйкес Үкімет қарыз алуды республикалық бюджеттің тапшылығын қаржыландыру мақсатында жүзеге асырады. Бюджет профициті болған жағдайда Үкімет үкіметтік борышты қайта қаржыландыру үшін де қарыз алуға құқылы.

Көптеген елдерде үкіметтік борышты басқару шаралары бағалы қағаздардың ішкі нарығын дамыту мен қолдауға да бағытталады. Мысалы, Жапонияда мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын дамыту мемлекеттік борышты басқарудың маңызды мақсаты саналады: бұл нарық кредиттік тәуекелі төмен эталон ретінде ішкі қаржы нарығына бағдар береді және саудасы ең белсенді сегменттердің бірі болып табылады.

Қазақстанда даму институттары және жыл сайын республикалық бюджеттен капиталдандырылатын ұлттық компаниялар бос ақша қаражатын мемлекеттік бағалы қағаздарға орналастыру тәжірибесіне ие. Нәтижесінде мемлекет қосарланған шығынға ұшырайды: бір жағынан — капиталдандыру кезінде, екінші жағынан — мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша пайыздарды төлеу кезінде.

2006 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Үкімет бағалы қағаздарын ұстаушылар құрылымында даму институттарының үлесі 15% болды.

1.2. Валюталық тәуекелдер

Соңғы жылдары АҚШ долларының әлсіреуі мен құнсыздануы Қазақстан үшін қарыз алушы ретінде белгілі бір дәрежеде қолайлы фактор болды. Дегенмен, валюта бағамдарының ауытқуына байланысты тәуекелдер сақталады.

Валюталық тәуекелді төмендету үшін үкіметтік борыштың валюталық құрылымына кіретін валюталардың бағамына әсер ететін экономикалық және саяси факторларды жүйелі түрде талдау қажет.

Үкіметтік борыштың валюталық құрылымының жеткіліксіз әртараптандырылуы мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігіне теріс әсер етуі мүмкін: қаржылық шығындар тәуекелін күшейтіп, валюта бағамдарының құбылмалылығына тәуелділікті арттырады.

1.3. Жергілікті атқарушы органдардың реттелмеген борыштары

Жергілікті атқарушы органдардың реттелмеген және танылмаған борыштарын есепке алу мәселелері әлі де толық шешілген жоқ. Бұл проблемаларды шартты түрде екі топқа бөлуге болады:

  • Кредиттер бойынша міндеттемелерді уақтылы орындамау. Борышты жүйелі қайта құрылымдау республикалық бюджеттің кіріс бөлігінің орындалуына кері әсер етеді.

  • Кепілдікпен тартылған кредиттер бойынша борышты растау және өтеу. Өткен жылдары Қазақстан Республикасы Үкіметінің және жергілікті атқарушы органдар әкімдерінің кепілдігімен тартылған кредиттер бойынша республикалық бюджет алдындағы борыштарды растау және өтеу тетіктерінде проблемалар бар.

1.4. Мемлекеттің шартты міндеттемелері

Тәжірибе көрсеткендей, үшінші тұлғалар алдындағы борыштық міндеттемелері мемлекеттік кепілдіктермен қамтамасыз етілген заңды тұлғалардың қарыз тартуы және кейіннен борышқа қызмет көрсетуі әрдайым тиімді ұйымдастырылмайды.

Мұндай заңды тұлғалардың қаржылық жағдайын бақылаудың жеткілікті жүйесі қалыптаспаған. Сонымен қатар, заңнамада көзделген берілген (немесе берілетін) кепілдіктер бойынша мемлекеттің міндеттемелері туындауы мүмкін тәуекелдерді азайту шаралары басқарудағы бұзушылықтарға уақтылы жауап беруге және оларды жоюға әркез мүмкіндік бермейді.

Мемлекеттік-жеке серіктестіктің қолданыстағы тетіктерін жетілдіру, жаңа тетіктерді енгізу және концессиялық жобаларды іске асыру аясында мемлекет Қазақстан Республикасының «Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңына сәйкес кепілдеме береді. Бұл кепілдеме концессиялық келісім шеңберінде мемлекетке берілетін объектінің құнына тең сомада мемлекет пен эмитент арасында рәсімделеді.

Инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру барысында берілген кепілдемелер бойынша мемлекеттік жауапкершіліктің орындалу тәртібі мен мөлшеріне қатысты мәселелер анықталды. Кепілдеме институты жеке сектор қаражатын, соның ішінде инфрақұрылымдық жобаларға және инфрақұрылымдық облигациялар нарығын дамыту үшін зейнетақы жинақтауларын тартуға бағытталғанын ескере отырып, қазіргі уақытта мемлекет тарапынан осы сегментті дамытуды институционалдық қамтамасыз ету мәселесі өзекті болып отыр.