Қоғамдық өндіріс құрылымы қаржы баға жүйелерін анықтайды

Қазақстандағы инфляция: тарихи-экономикалық тамырлар және құрылымдық себептер

Қазақстанда бүгінгі таңда байқалып отырған инфляцияның ерекшеліктері мен негізгі себептерін бұрынғы Кеңес Одағының тарихи-экономикалық даму барысында қалыптасқан өндіріс, қаржы және баға жүйелеріндегі құрылымдық диспропорциялардан іздеген орынды. Қоғамдық өндіріс құрылымы қаржы мен баға жүйелерін айқындайды: өндірісте теңгерімсіздік орнықса, қаржы мен баға жүйелерінде де сәйкессіздіктер міндетті түрде көрініс береді.

Кеңес экономикасы дамуының 1970-жылдардағы кезеңдерінде қоғамдық өндірістегі диспропорциялар әр бесжылдық сайын тоқтаусыз ұлғайып, тереңдей түсті. Осы тарихи түрде қалыптасқан теңгерімсіздіктер бағаның инфляциялық өсуін ұзақ уақыт бойы тұрақты түрде туындатып отырды. Кеңес шаруашылық жүйесінде әр 10–15 жыл сайын жүргізілген баға реформалары көбіне сол инфляциялық үрдістердің нәтижесін заңдастырумен ғана шектелді.

Кеңес экономикасындағы негізгі диспропорциялар

• Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы арасындағы алшақтық — ресурстардың басым бөлігі өнеркәсіпке бағытталып, аграрлық сектордың мүмкіндігі шектелді.

• Ауыр және жеңіл өнеркәсіп арасындағы сәйкессіздік — тұтыну тауарларын шығаратын салалар жүйелі түрде кейінгі орынға ығыстырылды.

• Шикізат пен түпкі өнім өндірісі арасындағы диспропорция — қосылған құны жоғары өнім өндірісінің әлсіздігі күшейді.

• Әскери және азаматтық өндіріс арасындағы теңгерімсіздік — қорғаныс кешеніне басымдық беру азаматтық секторды тарылтты.

• Материалдық және материалдық емес өндіріс арасындағы алшақтық — қызмет көрсету, білім, ғылым секілді салалардың дамуы шектелді.

Қазақстандағы құрылымдық ерекшелік: шикізаттық модельдің салдары

Қазақстанда өндірісаралық диспропорциялар, әсіресе шикізат өндірісі мен түпкі өнім өндірісі арасындағы теңгерімсіздік, бұрынғы одақтас республикалардың көпшілігімен салыстырғанда әлдеқайда жоғары болды. Қазақстан экономикасы негізінен Кеңес Одағының ғана емес, бүкіл социалистік елдер қауымдастығының шикізат пен энергия өндіруші базасы ретінде қалыптасты.

Кеңестік жүйе ыдырағаннан кейін Қазақстанда тауар тапшылығы күшейді. 1991–1993 жылдары Ресейден тауар алу үшін тартылған несиелер көлемі 1,5 млрд АҚШ долларынан асты.

1990-жылдар: гиперинфляцияны тежеу және оның құны

1993–1996 жылдары бағаның өсуі мен ақшаның құнсыздануы 2000%-тен 20%-ке дейін төмендеді. Бұл кезеңде Қазақстанда гиперинфляция айқын байқалды. Ұлттық валютаны — теңгені — енгізгеннен кейін ғана инфляцияға қарсы саясат жүйелі түрде жүргізіліп, үш жылдың ішінде оның деңгейі 100 есе төмендетілді. Бұл өтпелі кезеңдегі макроэкономикалық деңгейдегі елеулі жетістік болды.

Инфляция жағдайында Үкімет «қымбат ақша» саясатын ұстануға мәжбүр болды: Ұлттық банк несие мөлшерлемесін және міндетті резерв нормасын жоғары деңгейде сақтады. Нәтижесінде инфляция ауыздықталғанымен, ішкі өндіріс пен нарық көлемі екі-үш есе тарылып, көптеген ұлттық өндіріс орындары тоқтап қалды, жұмыссыздық күрт өсті.

Негізінен экспортқа бағытталған шикізат өндіруші салалар, керісінше, жұмысын тоқтатқан жоқ: олар экспорт көлемін айтарлықтай ұлғайтты. Нарыққа көшу жылдары өндірісаралық диспропорциялар қысқарудың орнына одан әрі күшейе түсті.

Инфляцияға қарсы саясат: бюджет арқылы реттеу логикасы

Қазақстандағы инфляцияға қарсы саясатты талдағанда, тәсілдердің бірі ретінде белсенді бюджет саясатын бөліп көрсетуге болады. Оның мәні — сұранымға ықпал ету мақсатында мемлекеттік шығындар мен салықтарды реттеу.

Дегенмен, 1960–1970 жылдары дамыған елдердің тәжірибесі сұранымды бюджет арқылы ынталандыру инфляцияны күшейтуі мүмкін екенін көрсетті. Сонымен қатар бюджет шығындарының артуы бюджет тапшылығын ұлғайтып, салық пен шығын арқылы экономиканы реттеудің мүмкіндігін тарылтады.