Ахметтің жастарға ұсынған адамгершілік жолы адалдық және ғылымды игеру
Ортақ мұрат: ағартушылық пен ұлтты ояту
Ахмет Байтұрсынұлы мен Мағжан Жұмабаевтың мақсат-мұраттары бір арнада тоғысты: елді надандықтан арылту, білім арқылы ұлтты өсіру. Ахмет қалай халықты қараңғылықтан құтқаруды армандаса, Мағжан да сол арманды өмірінің басты өзегіне айналдырды.
Басты ұстаным
- Оқу-ағарту — ұлтты сақтайтын негізгі күш.
- Тәрбие — адамгершілік, еңбек және ғылыммен тұтас қаралатын үрдіс.
- Тіл — ұлттық болмыстың тірегі.
Кілт сөздер
Ахмет Байтұрсынұлы: педагогика, тіл, жауапкершілік
Ахмет Байтұрсынұлы қазаққа мол педагогикалық мұра қалдырды. Ол тәрбие үдерісінің ерекшеліктерін, негізгі кезеңдерін басқа құбылыстармен байланыстыра қарастырып, заңдылықтарын анықтауға ұмтылды. Педагогика ғылымы философиялық білімге сүйеніп, тәрбиенің теориялық және практикалық мәселелерін шешуге қызмет етеді деген тұжырым жасады.
Жастарға ұсынған адамгершілік жолы
Ахметтің жастарға ұсынған жолы — адалдық пен ғылымды игеру. Ол жас ұрпақты адал еңбек етуге, өз мінін өзі көріп түзете білуге үндеді; білімнің түп төркіні ақыл екенін айқындады.
Оқу ісінің үш тіреуі
Оқу жұмысының үш жағы үш нәрсеге тіреледі: бірі ақшаға, бірі құралға, бірі мұғалімге. Осы үш тіреуі бірдей тең болса, оқу ауытқымай түзу жүреді. Үшеуі тең болмаған жағдайда оқу жұмысы аумалы жүк сияқты орнықсыз.
Алғашқы жоғары оқу орнындағы қызметі
1928 жылы Қазақ педагогикалық институты ашылғанда, Ахмет Байтұрсынұлы бұл оқиғаны халықтың жоғары мәдениетке ұмтылысының айқын белгісі деп бағалады. Институт ашылған күннен бастап ол қазақ тілі мен әдебиетінен дәріс беріп, профессор атанды.
Оқулықтары мен ағартушылық еңбегі
Ахметтің «Әліппе», «Әліп-би», «Сауат ашқыш» сияқты оқу құралдары қазақ оқу-ағарту ісінің іргелі мұрасына айналды. Ол «Жөн көрсеттім қазақ деген намысқа…» деген жолдарымен елге шындықты ащы болса да айтуды азаматтық парыз санады.
Мағжан Жұмабаев: ұлттық педагогика және ізгілік ілімі
Мағжан Жұмабаев «Педагогика» оқулығын жазғанда, ең алдымен елдің сауатын ашуды мақсат етті. Ол тек «ақындардың ақыны» ғана емес, ең әуелі ұстаз-ағартушы болды. ХХ ғасыр басында Алаш зиялылары халықты құлдық бұғаудан алып шығатын жол — оқу-ағарту екенін айқын түсінді; бар ғұмырын сауаттандыруға арнады.
Оқулықтар мен әдістемелік еңбектер
Омбы мұғалімдер институтын бітірген соң Мағжан оқулық жазып, мұғалімдер курстарын ұйымдастырды. Оның «Жазылмақ оқу құралдары һәм мектебіміз», «Сауатты бол», «Бастауышта қазақ тілін оқыту», «Педагогика» сияқты еңбектері ұлттық мектептің қалыптасуына қызмет етті. Әсіресе 1922 жылы шыққан «Педагогика» оқулығы сол кезең үшін аса құнды құрал болды.
Ғылыми жаңалық
Ұлттық педагогиканы психологиямен байланыстырып, оқытудың тәсілдерін ғылыми тұрғыдан жүйеледі.
Термин қалыптастыру
Қазақ тілінде педагогиканың ғылыми терминдерін орнықтыруға қадам жасады.
Бағдар
Ешкімге еліктемей, қазақтың өз мектебі мен өз педагогикасы болуын қалады.
Тіл мәселесі: болашақтың шарты
Мағжан тілдің орнын ерекше жоғары қойды: бастауыш сыныптарда (4-сыныпқа дейін) баланы таза қазақ тілінде оқытып тәрбиелеуді ұсынды. Оның кесімді сөзі есте қалады: «Тілсіз ұлт құриды — оның болашағы жоқ.»
Бала тәрбиесіндегі ұқыптылық
Мағжан баланың дұрыс дем алуы, тамақтануы, ұйқысы сияқты тұрмыстық дағдыларға дейін назардан тыс қалдырмайды; тәрбие мәдениеті күнделікті әрекеттен басталатынын көрсетеді. Ол бесікке бөлеу кезінде педагогикалық білімнің қажеттігін ескертіп, қатты байлау мен дөрекі тербетудің зиянын ашық айтады.
Оқытудың негізгі принциптері
- Дамыта оқыту және ұлттық ерекшелікті ескеру
- Бала қиялын өсіру, өздік ойлауға баулу
- Ғылым жаңалықтарымен таныстыру — тұрақты талап
- Ізгілік педагогикасы: балалықты сыйлау, қаталдыққа бармау
Үндестік: Мағжан мен замандас ұстаздар идеялары
Мағжанның ізгілікке негізделген педагогикалық идеялары кейінгі ұстаздар көзқарасымен де сабақтасып жатады. Мысалы, С. Сауытбеков еңбектерінде баланы алдамау, өтірік айтпау; оқушыны ғылым жаңалықтарымен қаруландыру; халық педагогикасы негізінде тәрбиелеу; дамыта оқыту принциптерін пайдалану сияқты ойлар айқын көрінеді.
Поэзия арқылы тәрбиелеу: «Қарағым» әуені
Мағжан да, С. Сауытбеков те жас жеткіншектерді білімге шақырып, өлең арқылы ой салады. Бұл — ұстаздық үннің, тәрбиелік мақсаттың бір арнаға тоғысқанын танытатын мысал.
Патриотизм мен ерлік: әдебиеттегі тәрбиелік қуат
Қос тұлғаның үндестігі патриоттық, батылдық тақырыптарынан да көрінеді. Мағжанның «Батыр Баян», «Қойлыбайдың қобызы», «Көкшетау», «Абылай хан» сияқты поэмалары оқушының сезімін оятып, жігерін жаниды. Ахмет те өз мұрасында ерлік пен азаматтық мінезді әр қырынан таныта білді.
Туған жерге сүйіспеншілік
Мағжан туған жерін сырлы лирикамен суреттесе, Ахмет те ел мен жер тағдырын көркем сөз арқылы көтерді. Екеуінде де туған топыраққа адалдық — дүниетанымның өзегі.
Өнер-білімге шақыру
Мағжан өлеңдерінде өнер-білімді адамға жол көрсететін шамшырақ ретінде дәріптейді; балаларды ойынға алданып қалмай, оқуға ұмтылуға үгіттейді.
Ахмет мұрасының кең өрісі: әдебиеттану, аударма, поэзия
Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы педагогикамен шектелмейді. Ол әдебиеттанушы ретінде көркем сөз табиғатын, қара сөз жанрларын, шешендік сөз түрлерін жүйелеуге күш салды; сыншыл реализм туралы алғашқы пікір нышандарын байқатты. Қазақ әдебиетінің дамуын жалпыадамзаттық әдеби үдерістермен ұштастыра талдауға ұмтылды.
Жыраулар мұрасын тану
Оның еңбектерінен жыраулар поэзиясын терең білгені аңғарылады. Асан Қайғы, Нысанбай жырау және басқа да көптеген ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер келтіріліп, әдеби дәстүр сабақтастығы көрсетіледі.
Көркем аударма
Ахмет көркем аударма саласына да зор үлес қосты. И. А. Крылов мысалдарын қазақша сөйлетіп, «Қырық мысал» жинағын шығарды; сондай-ақ А. Пушкин, И. И. Хемницер, С. Я. Надсон шығармаларын аударды. Бұл — қазақтың көркем қазынасын кеңейткен маңызды еңбек.
«Маса»: серпіліс пен ояту символы
1911 жылы Орынборда басылған «Маса» жинағы — ағартушылық идеяның көркем айғағы. «Маса» бейнесі ұйқыдағы қоғамды мазалап оятуды меңзейді: ақын жұртты оқу-білімге, мәдениетке, еңбекке шақырып, енжарлық пен әділетсіздікті сынға алды.
Негізгі идеялық қазық
«Маса» жинағының өзегі — рухани көтерілуге үндеу, адамгершілікті дәріптеу, өнер-білімге шақыру. Ахмет бұл бағытта Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған гуманистік дәстүрді жаңа тарихи жағдайда жалғастырды.
Қорытынды ой
Ахмет Байтұрсынұлы мен Мағжан Жұмабаевтың мұраттас жолы — білімге сүйенген ұлттық жаңғыру жолы. Бірі оқу құралын жасап, баспасөзді мінберге айналдырса, бірі ұлттық педагогиканы ғылыми негіздеп, ізгілікке құрылған тәрбие моделін ұсынды. Екеуін біріктірген ортақ сенім айқын: ұлттың ертеңі — тілде, тәрбие мен білімде.