Су қоймаларында кадмийдің таралуы туралы қазақша реферат
Кіріспе: су көздерінің химиялық құрамының өзгеруі
Соңғы жылдары антропогендік ықпалдың күшеюі нәтижесінде жерүсті суларымен қатар жерасты суларының да химиялық құрамы елеулі түрде өзгерді. Ластанудан салыстырмалы түрде жақсы қорғалғанына қарамастан, жерасты суларының өзінен де қорғасын, хром, сынап, мырыш және басқа да элементтер анықталады.
Әсіресе ауыр металдардың жоғары концентрациясы ірі қалалар мен өнеркәсіптік орталықтарға жақын аумақтарда арта түседі. Табиғи тұщы судың ауыр металдармен ластануы — қазіргі кездегі ең өткір экологиялық мәселелердің бірі.
Ауыр металдардың суда жиналуы және қайта таралуы
Негізгі ерекшелік
Суда ауыр металдардан өздігінен тазару үдерісі іс жүзінде жүрмейді. Олар бір табиғи резервуардан екіншісіне тірі ағзалармен өзара әрекеттесе отырып қайта таралады және көптеген жағдайда ұзақ мерзімді, ауыр салдарға әкеледі.
Ауыр металдардың, соның ішінде кадмийдің, жерүсті және жерасты суларына таралуы түсті металлургиямен тығыз байланысты. Бұл элементтер көбіне қорғасын мен мырыш рудаларын өндіру және өңдеу процестері арқылы таралады.
Ластану көздері: өндірістік ағын сулардан қалдық сақтағыштарға дейін
Өнеркәсіптік ағын сулар
Ауыр металдар табиғи суларға тек өндірісте пайдаланылған сулармен ғана емес, сонымен бірге кен байыту және металлургия кәсіпорындарының әртүрлі төгінділері арқылы түседі.
Отвалдар мен қалдық сақтағыштар
Ластаушы қосылыстар отвалдар арқылы сүзгіліп, әсіресе қалдық сақтағыштардан жаңбыр суларының әсерімен жерүсті су көздеріне және жерасты суларына өтуі мүмкін.
Шахталар, ұңғымалар, шурфтар
Жерасты суларына шахта, ұңғыма және шурф аймақтарынан шығатын өндірістік қалдықтарды тазарту немесе тасымалдау барысында да теріс әсер ету ықтимал.
Еріген күйдегі қауіптілік
Тірі ағзалар үшін ең қауіптісі — элементтердің еріген түрде болуы және олардың шекті жол берілетін концентрациядан (ШЖК/ПДК) асуы.
Мырыш пен кадмий: бір-бірін күшейтетін уыттылық
Мырыш сүтқоректілер үшін қауіпті элементтердің бірі саналады және өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. Давыдованың (2002) деректері бойынша, қорғасын балқытатын зауыттардың маңындағы көлдерде еріген мырыш мөлшері жоғары болады, ал рудниктердің жанынан ағып өтетін өзендерде оның концентрациясы 3000 мкг/л-ден асуы мүмкін.
Маңызды байланыс
Мырыштың уыттылығы көбіне басқа ауыр металдардың, әсіресе кадмийдің қоспасы болған жағдайда айқын күшейеді. Кадмийдің ағзада жиналуы биохимиялық тепе-теңдікті бұзып, мырыштың тапшылығына әкелуі мүмкін.
Су үлгілерін бағалау және экологиялық қорытынды
Жүргізілген бақылауларға сәйкес, қалдық сақтағыштарға жақын жерден алынған су үлгілері (ZK-6 және ZK-7), сондай-ақ тоқтау (ағынсыз) су айдынынан алынған үлгі (ZK-4) ауыр металдармен күшті ластанған. Бұл су көздері тірі ағзалар үшін қауіпті болуы мүмкін.
Кадмийдің тұрақты кездесуі
Улы элементтердің бірі — кадмий — қарастырылған су үлгілерінің барлығында кездеседі. Табиғи суларға кадмий топырақтың шайылуы кезінде, полиметалл және мыс рудаларын өндіру барысында, сондай-ақ кадмийді жинақтайтын су ағзалары ыдырағанда түсуі ықтимал.
Кадмий қосындылары жерүсті су көздеріне қорғасын-мырыш зауыттары, кен байыту фабрикалары, кейбір химия кәсіпорындары және шахталардың ағын сулары арқылы шығарылады.
Тазарту неге күрделі?
Су ортасында ауыр металдардың иондық түрлері басқа орталармен салыстырғанда алуан түрлі болады. Сондықтан суды ауыр металдардан тазарту көп күшті, қомақты қаржыны және едәуір уақытты қажет етеді.