Қазақша рефераттар

Тауарды қажет етуші, нарық секторы

Тауар туралы түсінік

Тауар — мұқтаждықты немесе тұтынуды қанағаттандыру үшін нарыққа ұсынылатын кез келген нәрсе. Ол физикалық объект те, қызмет те, адам да, орын да, мекеме де, тіпті идея да болуы мүмкін.

Тауарды жасау кезіндегі үш деңгейлі көзқарас

Тауарды әзірлеу барысында өндіруші тауарды бірнеше деңгейде қарастыруы керек: тұтынушы қандай мәселені шешеді, ол шешім қандай нақты өнімге айналады және оған қандай қосымша құндылық қоса алады.

Нарықты зерттеу: неліктен бәрі тауардан басталады?

Нарықты кешенді зерттеу, әдетте, тауарды зерттеуден басталады. Себебі тауарды тиімді пайдалану, оның тұтынушылық қасиеті және тұтынушы сұранысы бір-бірімен тікелей байланысты.

Зерттеудің негізгі мақсаты

  • Нарықтағы нақты сұранысты анықтау
  • Өнімді ұтымды көлемде шығару үшін не қажет екенін белгілеу
  • Техникалық сипаттамаларды нақтылау
  • Экономикалық негізделген баға саясатын құру

Бәсекеге қабілеттілікті талдау

Зерттеудің маңызды бағыты — тауар шығаратын фирманың бәсекелік артықшылықтарын бағалау: тұтынушылық сапаны, бағаны, өндіріс көрсеткіштерін және ұқсас өнім ұсынатын компаниялардың нәтижелерін салыстыру.

Ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың нәтижесінде байқалған кемшіліктер түзетіледі.

Жаңа тауардың табысы: идеядан нарыққа дейін

Қазіргі жағдайда жаңа тауар түрін ойлап табу және оны өндіріске енгізу кәсіпорынның дамуына шешуші әсер етеді. Шетелдік тәжірибеде коммерциялық табысқа жету үшін ондаған идеяны қарастырып, олардың ішінен болашақ нарық талабына сәйкес келетінін дәл таңдаудың маңызы ерекше екені айтылады.

Жаңа тауарға қойылатын екі талап

Жаңа қажеттілікті болжау және жинақтау.

Нарыққа шыққан өнімнің жоғары қажеттілікке нақты жауап беруін қамтамасыз ету.

Неге жаңа өнімдер жиі сәтсіздікке ұшырайды?

Тәжірибе көрсеткендей, нарыққа шығарылған өнімдердің едәуір бөлігі күткен нәтижені бермейді. Бұған әсер ететін басты себептер төмендегідей көрсетіледі:

Сұраныс көлемін қате анықтау

45%

Тауардың кемшіліктері

29%

Жарнаманың жеткіліксіздігі және өткізуге аз қаржы бөлінуі

25%

Жоғары баға

19%

Бәсекелестердің жауап әрекеті

17%

Нарыққа шығу уақытының сәтсіз таңдалуы

14%

Кәсіпорын ішіндегі шешілмеген мәселелер

12%

Сондықтан жаңа тауарды таңдауда кәсіпорынның ішкі проблемаларына да айрықша назар аудару қажет: идеяның өзі ғана емес, оны іске асыратын ұйымдық қабілет те шешуші рөл атқарады.

Идея қабылданғаннан кейін нені бағалау керек?

Жаңа идея бекітілген соң, компания басшылығы оны іске асыруға қатысты негізгі факторларды жүйелі түрде тексереді. Төмендегі өлшемдер жаңа тауардың өміршеңдігін бағалауға көмектеседі:

  1. 1.Конструкциялық және технологиялық табысқа жету мүмкіндігі.
  2. 2.Эксперименттік жұмысқа кететін шығын.
  3. 3.Жаңа өндіріс ашуға қаржы бөлу немесе қолданыстағы өндірісті жаңғырту қажеттілігі.
  4. 4.Жұмыс кезеңдерін аяқтау мерзімі.
  5. 5.ҒЗТКЖ-ға (ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға) қосымша қаржы тарту қажеттілігі.
  6. 6.Тауардың нарыққа шыққан сәттегі және кейінгі кезеңдердегі өткізу әлеуетін барлау.
  7. 7.Бәсекелестердің ықтимал мінез-құлқы.
  8. 8.Мақсатты тұтынушы және нарық сегменті.
  9. 9.Баға болжамы, өткізу көлемі және бәсекелестер әрекетінің ықпалы.
  10. 10.Қарсыластарда бәсекелес өнімнің пайда болу мүмкіндігі (уақыты, сапасы).

Барлық ұсынылған идеялар осы критерийлер бойынша салыстырылады. Сонымен қатар, белгілі бір нарықта табысты болған тауардың басқа нарықта дәл сондай сұранысқа ие болуы міндетті емес: ішкі нарықтағы жетістік сыртқы нарықта автоматты түрде қайталанбайды.

Ұйым ішіндегі кедергілер және мақсатты топ тәсілі

Зерттеулер жаңа тауар жасауда қиындық тудыратын себептердің бәрі бірдей техникалық емес екенін көрсетеді. Мәселен, бірқатар корпорацияларда ең үлкен проблема ретінде конструкторлар мен маркетинг/өткізу бөлімі арасындағы әлсіз байланыс аталады. Бұдан бөлек, ғылыми кадрлардың шығармашылық әлеуетінің жеткіліксіздігі, ұзақ мерзімді жоспарлар мен нақты мақсаттардың болмауы, қаржыландырудың әлсіздігі және жобаны дұрыс таңдамау сияқты факторлар да әсер етеді.

«Мақсатты топ» (cross-functional) әдісі

Шетел тәжірибесінде жаңа тауарды құрастыруда көшбасшы және бірнеше маманнан тұратын мақсатты топ тәсілі жиі қолданылады. Мұндай топ басқа функционалдық бөлімдердің мамандарын да тартуға мүмкіндік береді.

Топ жетекшісі ұйымдастырушылық қабілеті жоғары әрі тиісті техника саласының білікті маманы болуы тиіс.

Сын көзқарас пен команда құрамы

Командада сыни ойлайтын, тәуекелдерді әдейі «іздеп табатын» қатысушылардың болуы пайдалы: бұл жобаның әлсіз тұстарын ерте анықтауға көмектеседі. Команда мүшелеріне бірнеше балама жоба ұсыну да ой-өрісті кеңейтеді және талдауды тереңдетеді.

Мақсатты топтың құрамы, әдетте, кемінде 4 адамнан тұруы керек. Іріктеу кездейсоқ емес, нақты қабілетін іс үстінде дәлелдеген мамандар арқылы жүргізілуі маңызды.

Кадрлардың дамуы: білім мен кәсіби даярлық

Жобаны әзірлеу тиімділігі мамандардың кәсіби оқуы және біліктілігін жүйелі арттырумен тығыз байланысты. Оқуға ынтасы жоқ және кәсіби дамуға ұмтылмайтын қызметкерлерді басқа, біліктілігі төмендеу жұмыстарға ауыстыру немесе ұйым талаптарына сай болмаса, еңбек қатынасын тоқтату қажеттілігі де туындауы мүмкін.

Оқыту тәжірибесі

Кей компанияларда зерттеуші мамандарды белгілі бір кезең сайын арнайы оқытуға жібереді: мысалы, 6 жылда 1 жыл, 3 жылда 6 ай немесе жыл сайын 1 ай. Бұл уақытта қызметкерлер жұмыстан уақытша босатылады немесе кешкі оқуға бағытталады. Сырттай оқу формасы әрдайым тиімді бола бермейді деп есептеледі.

Жаңа идеялар мәдениеті: Жапония тәжірибесі

«Нарықтық жаңа тауардың» пайда болу процесінде көптеген идеяларды ұсыну, өнімді жетілдіру және жаңа шешімдер ойлап табуға ынталандыру маңызды. Жапон компанияларының тәжірибесі кәсіпорындағы барлық қызметкерлерді модернизация идеяларын ұсынуға, әсіресе жаңа өнім ойластыруға кеңінен тартудың тиімді екенін көрсетеді.

Ұсыныстардың көлемі мен әсері

Кей ірі жапон компаниялары жыл сайын қызметкерлерінен миллиондаған ұсыныс түсетінін мақтан тұтады. Орта есеппен бір қызметкерге 12,8 ұсыныстан келеді, бұл кейбір америкалық кәсіпорындардағы орташа көрсеткіштен ондаған есе жоғары деп көрсетіледі.

Тауардың деңгейлері: тұтынушы шын мәнінде нені сатып алады?

Ойланылған тауар

Сатып алушы шын мәнінде не алады деген сұраққа жауап беретін негізгі деңгей — ойланылған тауар. Кез келген тауар, мәні жағынан, белгілі бір проблеманы шешуге «оралған» қызмет.

Орындалған (нақты) тауар

Өндіруші ойланылған тауарды нақты орындалған өнімге айналдырады. Мұнда тауардың негізгі сипаттамалары айқындалады.

  • Сапа деңгейі
  • Қасиеттер жиынтығы
  • Дизайн және көркемделуі
  • Бренд атауы
  • Орауыш (қаптама)

Нығайтылған тауар

Өндіруші тауарды қосымша қызметтермен және пайдалармен толықтыра алады. Бұл сатып алу тәжірибесін жақсартып, бәсекеден ерекшелеуге көмектеседі.

Тауардың қасиеттері және экономикалық теориялар

Тауарлы өндірістегі шешуші категория — тауар. Оның мәнін әртүрлі экономикалық мектептер әр қырынан түсіндіреді.

Маркстік көзқарас

Маркстік теорияда тауар — сатуға арналған, адамға пайдалы еңбек өнімі. Бұдан мынадай тұжырымдар шығады:

  • Тауар адамның белгілі бір қажеттілігін қанағаттандыруы тиіс.
  • Тауар — еңбек жұмсалған өнім: мысалы, ормандағы жидек терілмей тұрғанда тауар емес, оны теруге еңбек жұмсалған соң тауарға айналуы мүмкін.
  • Тауар сатуға арналуы керек.

Австриялық мектеп (К. Менгер)

Австриялық экономикалық мектепте (К. Менгер) тауар айырбас үшін өндірілген ерекше экономикалық игілік ретінде қарастырылады. Экономикалық игілік — қажеттіліктермен салыстырғанда шектеулі мөлшерде ғана қолжетімді игілік.

Екі анықтаманың ұқсастығы — тауардың еңбек нәтижесі ретінде қарастырылуы. Айырмашылығы — екінші тәсіл қажеттілік пен қолжетімділік арақатынасын арнайы ескереді.

Тауардың түрлері

Әртүрлі көзқарастарға қарамастан, экономикалық мектептер еңбек арқылы өндірілген пайдалы өнімдер де, еңбек жұмсалған табиғи игіліктер де, сондай-ақ қызмет түрлері де тауар бола алатынын мойындайды. Қызметтің ерекшелігі — заттай формасы болмаса да, пайдалы мәнге ие және адам әрекетінің нәтижесі ретінде көрінеді.

Осыған сәйкес тауарлар материалдық және материалдық емес болуы мүмкін.

Тауардың екі негізгі қасиеті

Тұтыну құны

Тауардың адамның белгілі бір қажеттілігін қанағаттандыру қасиеті тұтыну құны деп аталады. Тұтыну құны тек өндірушінің ғана емес, басқа адамдардың да қажеттіліктерін өтей алады, яғни ол қоғамдық тұтыну құны ретінде көрінеді.

Айырбас құны

Тауардың белгілі бір сандық пропорцияда басқа тауарларға айырбасталу қасиеті айырбас құны деп аталады. Өндіруші үшін тауардың айырбасқа жарамдылығы ерекше маңызды, өйткені ол басқа игіліктерді алуға мүмкіндік береді.

Айырбас негізі туралы пікірталас

Айырбас негізінде не жатыр және айырбас пропорциясын не анықтайды деген сұрақты алғаш Аристотель қойған. Кейін бұл мәселеге әртүрлі бағыттар әрқилы жауап берді:

  • Еңбек-құн теориясы: құнның ортақ негізі — еңбек шығындары.
  • Шекті пайдалылық теориясы: айырбастың негізінде пайдалылық жатыр.
  • Шығындар концепциясы: құн шығындармен теңестіріледі.

Игілік ұғымы және экономикалық игіліктер

К. Маркс зерттеуін тауарды талдаудан бастаған, өйткені тауар өндірісінің ең қарапайым формасы болып саналады және кез келген экономикалық жүйенің «экономикалық жасушасы» іспетті. Тарихи тұрғыда «тауар» категориясына дейін «игілік» ұғымы қолданылған: ол заттардың адам қажеттілігін қанағаттандыру қабілетін білдіреді.

Игілік туралы түсіндіру (А. Маршалл)

Ағылшын экономисі А. Маршалл «Саяси экономиканың принциптері» еңбегінде игілікті адамның назарын аударатын және қажеттілікті қанағаттандыра алатын нәрсе ретінде қарастырған. Дегенмен бұл түсінік толық емес, өйткені игілікті тек заттармен ғана шектеу жеткіліксіз.

Шектеулілік және экономикалық игілік

Игілік қоғамдық ұдайы өндіріспен байланыстырылғанда, оның шектеулілігі айқынырақ көрінеді: сұранысты қанағаттандыру үшін уақыт пен ресурс көп қажет болса, шектеулілік дәрежесі жоғарылайды.

Игіліктер экономикалық және экономикалық емес болып бөлінеді. Экономикалық игіліктер — сұраныспен салыстырғанда әрдайым шектеулі. «Экономикалық игілік» ұғымын ғылыми айналымға алғаш енгізгендердің бірі ретінде итальян экономисі А. Пезенти аталады.

Экономикалық емес игіліктер

Ауа, жарық, климат сияқты игіліктер табиғатта дайын күйінде бар және оларды пайдалану үшін адам әдетте арнайы еңбек жұмсамайды.

Экономикалық игіліктер

Шектеулі болғандықтан, оларды алу, бөлу және тиімді пайдалану экономикалық таңдауды талап етеді.