ТМД елдеріндегі орташа айлық жалақы
Еңбек ақының мәні: экономикалық тепе-теңдік пен тиімділіктің өзегі
Қазіргі кезеңде өркениетті елдердің тәжірибесі экономиканың тепе-теңдігін қамтамасыз ету және ресурстарды ұтымды пайдалану барысында экономикалық әдістердің тиімді екенін көрсетіп отыр. Халық шаруашылығының барлық салаларында еңбекақы мәселесі негізгі әрі өзекті тақырыптардың бірі саналады.
Кез келген еңбектің тиімділігі бір операцияны орындау уақытына, жұмыстың сапасына және басқа да факторларға байланысты өзгеріп отырады. Қоғам мүшелері арасында материалдық игіліктерді бөлу еңбекке қарай бөлудің объективті экономикалық заңы негізінде жүзеге асады. Сондықтан қызметкерлердің жалақысы өндірілген нақты нәтижемен тығыз байланыста болуын қамтамасыз ететін еңбекақы төлеу жүйелері осы заңға көбірек сәйкес келеді.
Еңбек — адам мен табиғат арасындағы мақсатқа бағытталған, үздіксіз процесс. Бұл процесс табиғат берген күш-жігерді пайдаланып, табиғатты өзгерту арқылы қоғам мен жеке тұлғаның қажеттіліктерін өтеуге бағытталады. Әрбір тарихи кезеңде еңбек процесінің өзіндік қоғамдық дамуы мен әдіс-тәсілдері қалыптасып, материалдық негізі бекіді.
Негізгі қағида
Материалдық игіліктерді бөлу еңбек үлесіне қарай жүргізіледі.
Тиімділік өлшемі
Уақыт, сапа және ұйымдық факторлар еңбек нәтижесіне ықпал етеді.
Жүйелік талап
Жалақы нақты өніммен және нәтижемен байланыстырылуы тиіс.
Экономикалық теориядағы екі тұжырымдама
Еңбекақының мәні мен ерекшеліктерін түсіндіретін экономикалық теорияда екі негізгі тұжырымдама қалыптасқан:
1) Еңбекақы — еңбектің бағасы
Бұл көзқарас еңбек пен жұмыс күші арасындағы айырмашылықты нақты ажыратпайды. Жалақы деңгейі мен динамикасы негізінен нарықтық факторлармен — сұраныс пен ұсыныспен — анықталады.
2) Еңбекақы — жұмыс күшінің құнының ақшалай көрінісі
Бұл тұжырымдамада еңбек тауар бола алмайды, сондықтан еңбекақы — «еңбектің бағасы» емес, жұмыс күшінің (тауар ретіндегі) құнының ақшалай көрінісі ретінде қарастырылады. Жалақыға өндіріс жағдайы (жұмыс күшінің құны) да, нарықтық сұраныс пен ұсыныс та әсер етеді.
Екі тұжырымдама да ағылшын классикалық саяси экономиясының өкілдері Адам Смит пен Дэвид Рикардо еңбектерінде негізделген.
«Табиғи жалақы» және еңбекақының ұлттық ерекшелігі
Классикалық теорияға сәйкес еңбек «табиғи бағаға» ие, ол кейде «табиғи жалақы» деп аталады. Табиғи баға өндіріс шығындарымен анықталады: жұмысшының және оның отбасының өмір сүруіне қажетті игіліктер құны есепке алынады.
Осы тұрғыдан еңбекақы тарихи және рухани элементтерді де қамтиды. А. Смит жалақы мөлшерінде ұлттық ерекшеліктер болуы мүмкін екенін осы факторлармен түсіндіреді.
Қазіргі көзқарас
Батыстық экономикалық әдебиетте еңбекақыны «еңбектің бағасы» ретінде қарастыру кең таралған. Алайда теориялық анықтамалар әртүрлі болғандықтан, еңбекақыны бір ғана өлшеммен түсіндіру жеткіліксіз.
Жалпы алғанда, еңбекақы — нарықтық бағаның маңызды категорияларының бірі. Ол табыстың негізгі көзі әрі тұрмыс деңгейін сипаттайтын маңызды көрсеткіш болғандықтан, оның мөлшері мен динамикасы қоғам үшін әрдайым аса маңызды мәселе.
ТМД елдері мысалындағы жалақы динамикасы және нақты табыс мәселесі
Еңбекақы әрбір еңбеккердің өмір сапасына тікелей әсер ететіндіктен, жалақы деңгейі мен оның өзгерісі әлеуметтік маңызы жоғары тақырыпқа айналады. Мысалы, Интерфакс және ТМД мемлекетаралық статистикалық комитеті деректерінде (2005–2006 жж.) ТМД елдеріндегі орташа айлық жалақы көрсеткіштері салыстырылып берілген.
Бақылау
Салыстырмалы диаграммаларда Қазақстандағы орташа айлық жалақы кей кезеңдерде қарастырылған елдердің ішінде жоғары көрсеткіштердің бірі ретінде көрінеді. Көрсеткіштер АҚШ долларына шақтап алынған.
Қазақстан Республикасы Үкіметі 2006 жылдың шілдесінде бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер қызметкерлерінің жалақысын 30%-ға өсіру туралы шешім қабылдады. Алайда тұтыну бағаларының өсу қарқыны да жалақы өсіміне ілесе күшейіп, нақты жалақының сатып алу қабілетіне қысым жасады.
Нақты жалақы мен индекс айырмасы
Мысалы, 2006 жылы өнеркәсіп жұмысшыларының нақты орташа жалақысы 120%-ға артқан жағдайда, нақты еңбекақы индексі 102,2%-ға ғана көтерілгені келтіріледі. Бірқатар салаларда бұл көрсеткіш 1-ден төмен деңгейде қалған.
Баға өсімінің қысымы
Осы кезеңде тауарлар мен қызметтер бойынша тұтыну бағалары индексі 117,4%-ға дейін өскені айтылады. Коммуналдық қызметтер, байланыс, көлік, денсаулық сақтау және мәдениет бағыттарында тарифтердің өсуі байқалған.
Тұрмыс деңгейі контексті
- Орташа айлық ақшалай табыстың құрылымында еңбек табысының үлесі жоғары болып, нақты мәндер мәтінде теңгемен және доллармен көрсетіледі.
- Ең төменгі күнкөріс деңгейі мен ең төменгі жалақы арасындағы айырма әлеуметтік тәуекелдерді күшейтеді.
- Коммуналдық реформалар шеңберінде электр энергиясы, су және газ төлемдерінің өсуі үй шаруашылықтары шығындарының үлесін арттырады.
Есептік деректер мәтінде келтірілген баспасөз материалдарына сүйенеді.
Еңбекақыға әсер ететін факторлар: өндіріс пен нарық байланысы
Кез келген мемлекет ішінде әртүрлі мамандық иелерінің жалақысы бірдей болмайды және ол экономиканың жағдайына қарай өзгеріп отырады. Еңбекақы динамикасы күрделі: ол тұтыну тауарлары мен қызмет бағаларының қозғалысына тәуелді болғандықтан, кейде өсіп, кейде төмендеуі мүмкін.
Еңбекақы өндіріс жағдайына да, нарықтық конъюнктураға да тәуелді. Жалақы деңгейіндегі айырмашылықтар алдымен өндіріс ауқымы мен еңбек өнімділігі арқылы айқындалады. Экономикасы дамыған елдердегі жоғары еңбекақы көбіне өндіріс тиімділігі мен еңбек өнімділігін арттырудағы жетістіктермен байланысты.
Маңызды факторлар
- табиғи ресурстардың көлемі мен қолжетімділігі;
- қолдағы капитал және инвестиция мүмкіндігі;
- жұмыс күшінің саны мен сапасы (біліктілік, тәжірибе);
- техника мен технология деңгейі;
- өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру сапасы.