Шартты рефлекстердің жасалуы туралы қазақша реферат

Шартты рефлекстердің жасалуы

Шартты рефлекс — организмнің тәжірибе барысында қалыптасатын, бастапқыда бейтарап болған тітіркендіргішке жауап реакциясы. Ол шартсыз рефлекспен (туа біткен, міндетті түрде жауап тудыратын реакциямен) дұрыс ұштасқан жағдайда пайда болады. Төменде шартты рефлекстің қалыптасу шарттары, оған әсер ететін факторлар және негізгі түрлері жүйеленіп берілген.

Қалыптасудың негізгі шарттары

1

Ең маңызды шарт — индифференттік және шартсыз тітіркендіргіштердің уақыт бойынша дәл ұштасуы. Яғни, бейтарап сигнал шартсыз әсермен байланысатын «терезеге» түсуі керек.
2

Бейтарап (бөтен) тітіркендіргіш шартсыз тітіркендіргіш басталмай тұрып әсер етуі тиіс. Егер екеуі бір мезгілде берілсе, шартты рефлекстің қалыптасуы айтарлықтай қиындайды. Ал алдымен шартсыз, одан кейін индифференттік әсер етсе, рефлекс пайда болуы мүмкін, бірақ тұрақсыз болады.

Бұл құбылыс көбіне теріс индукция заңымен және шартсыз тітіркендіргіштің қуаты басым болғанда әлсіз сигналдың «көлеңкеде» қалуымен түсіндіріледі.

Қалыптасқан шартты рефлексті ұзақ уақыт сақтау үшін оны мезгіл-мезгіл шартсыз тітіркендіргішпен бекітіп отыру қажет.
3

Ми қыртысы жасушаларының қозғыштығы жеткілікті жоғары болуы керек. Ол үшін ми қыртысы бөгде, алаңдатушы әсерлерден мүмкіндігінше бос болғаны маңызды: сонда белгілі сигналға нейрондар күшті және дәл жауап береді.
4
Шартты рефлекстің жасалуы қолданылатын тітіркендіргіштің қасиеті мен күшіне байланысты. Бейтарап сигнал қыртыста қозу ошағын тудыратындай жеткілікті күшті болуы керек, бірақ шамадан тыс болмауы тиіс.
- Шамадан жоғары қозу теріс индукция арқылы шартсыз тітіркендіргіштен болатын қозудың пайда болуына кедергі келтіруі мүмкін.
- Өте күшті әсер жүйке жасушаларында шектен тыс тежелуді (Павлов сипаттаған қорғаныш тежелуі) туғызуы ықтимал.
Шартты рефлекстің қалыптасуы шартсыз тітіркендіргіштің күшіне де тікелей тәуелді: ол әлсіреген сайын шартты рефлексті жасау қиындайды. Мысалы, ит тәжірибе алдында тойса, тамақтың (шартсыз тітіркендіргіштің) әсері төмендеп, шартты рефлекс қалыптаспайды.

Қалыптасу жылдамдығына әсер ететін факторлар

Шартты рефлекстердің қалыптасу жылдамдығы жануардың жеке ерекшеліктеріне қатты байланысты. Бір жануардың өзінде де әртүрлі сигналдарға рефлекс әрқалай жылдамдықпен пайда болады.

Әдетте белгілі бір жағдайда жасалған алғашқы шартты рефлекс сол жағдайдағы кейінгі (2-ші, 3-ші) рефлекстерге қарағанда баяу қалыптасады. Тітіркендіргіш неғұрлым жиі қайталанса, соғұрлым рефлекс тез пайда болады. Бұл қағида дағдылардың (жаттау, есеп шығару және т.б.) қалыптасуында маңызды орын алады.

Сонымен қатар жылдамдыққа көптеген жағдайлар ықпал етеді: қозу мен тежелудің арақатынасы, бөтен және шартсыз тітіркендіргіштердің күштерінің арақатынасы, қоршаған орта және ондағы өзгерістер.

Жоғары қатардағы шартты рефлекстер

Шартты рефлекстер тек шартсыз рефлекстердің негізінде ғана емес, басқа шартты рефлекстердің негізінде де жасала алады.

Мысалы, метроном дыбысына сілекей бөлінуінің тұрақты шартты рефлексі қалыптасты делік. Егер бірнеше рет итке шамамен 10 секунд қара дақты көрсетіп, одан кейін (шамамен 15 секундтан соң) метроном дыбысын берсе (тамақсыз), біраз уақыттан кейін сілекей тек метрономға ғана емес, қара дақтың өзіне де бөліне бастайды. Мұны Павлов 2-қатардағы шартты рефлекс деп атаған. Осындай жолмен 3-қатардағы шартты рефлекстерді де қалыптастыруға болады, бірақ ол әлдеқайда қиын.

Қандай тітіркендіргіштер шартты сигналға айнала алады?

Организмге әсер ететін кез келген тітіркендіргіш шартты сигнал бола алады: көру, есту, дәм сезу, тактильдік, температуралық, ауырсыну және т.б. Сонымен бірге шартты рефлекс тітіркендіргіштің әсер етуіне, тоқтауына, әлсіреуіне немесе күшеюіне байланысты да қалыптасуы мүмкін.

Кешіккен шартты рефлекс

Егер шартты тітіркендіргіштің әсер ету ұзақтығын біртіндеп арттырып, оны 2–3 минутқа жеткізсе, сілекейдің алғашқы тамшысы кеш пайда болады. Мысалы, 3 минуттан соң ғана шартсыз тітіркендіргішпен бекітсе, алғашқы 1–2 минутта сілекей мүлде бөлінбей, тек 2-минуттан бастап ғана аздап бөлінуі мүмкін.

Павлов мұны кешіккен рефлекс деп атаған.

Із (сүрлеу) рефлексі

Шартты рефлекс тітіркендіргіш әсері тоқтағаннан кейін қалған «ізге» де қалыптаса алады. Мысалы, иттің терісін 1 минут механикалық тітіркендіріп, одан соң 1 минут үзілістен кейін тамақ берсе, сілекей бөлінуі тітіркендіру кезінде емес, үзілістен кейін басталады.

Мұндай рефлекстер Павловта із (сүрлеу) рефлекстері деп аталады.

Рецепторлар және ішкі мүшелер арқылы қалыптастыру

Шартты рефлекстерді проприорецепторлардан да алуға болады (Н.И. Красногорский). Мысалы, аяқтың пассивті иілуін шартсыз сілекей рефлексімен ұштастырса, сол иілу кейіннен сілекей бөлінудің шартты сигналына айналады.

К.М. Быков және әріптестері ішкі мүшелер рецепторларын тітіркендіру арқылы да шартты рефлекстер алуға болатынын дәлелдеген. Мысалы, асқазанға немесе қуыққа фистула қойылған итте осы мүшені резеңке баллон арқылы ауамен толтыруды тамақ берумен ұштастырса, уақыт өте келе тек ауамен толтырудың өзіне сілекей бөлінуі байқалады.

Уақытқа жасалатын шартты рефлекс

Шартты рефлексті уақыт интервалына да қалыптастыруға болады. Павлов зертханасында итке әрбір 30 минут сайын тамақ беріліп отырған. Бірнеше қайталаудан кейін тамақ берілмесе де, әр жарты сағатта сілекей бөлінуі байқалған.

Егер 30 минут өткен соң метроном дыбысы беріліп, одан кейін тамақ ұсынылса және бұл бірнеше рет қайталанса, кейінірек метроном 10 минут өткенде берілгенде сілекей 1–2 тамшы ғана болуы мүмкін, ал 30 минутта берілсе — шамамен 10 тамшыға дейін жетеді. Тіпті 30 минуттық уақытқа қалыптасқан байланыс өте тұрақты болып, метроном 28–29 минутта берілсе сілекей бөлінбеуі, ал дәл 30 минутта тұрақты бөлінуі мүмкін.

Комплекстік тітіркендіргіштер және олардың арақатынасы

Табиғи жағдайда организмге бір мезетте бірнеше рецепторлық жүйе арқылы көптеген сигналдар әсер етеді. Осыған байланысты Павлов зертханасында комплекстік тітіркендіргіштер (бір уақытта немесе бірінен кейін бірі әсер ететін бірнеше сигнал) арқылы шартты рефлекстердің қалыптасуы арнайы зерттелген.

Егер екі тітіркендіргіштің күші шамалас болса, шартты рефлекс екеуі бірге әсер еткенде де, әрқайсысы жеке әсер еткенде де қалыптасуы мүмкін.
Егер олардың біреуі басым болса, екеуі бір уақытта әсер еткенде рефлекс алынбауы немесе өте әлсіз болуы ықтимал.
Егер екі тітіркендіргіштің жеке әсерлері тамақпен бекітілмей, ал тек бірге әсері үнемі бекітіліп отырса, уақыт өте келе жеке сигналдарға сілекей бөлінбей, ал екеуі қатар келгенде ғана сілекей бөлінетін жағдай қалыптасады.