Мемлекеттік бюджет дефициті мен профициті
Кіріспе
Бүгінгі таңда Қазақстан экономикасының жағдайы едәуір дәрежеде табиғи ресурстар секторындағы ахуалмен айқындалады. Республикалық бюджет түсімдерінің табиғи ресурстарға тәуелділігі елдің болашағына қатысты бірқатар маңызды мәселені күн тәртібіне шығарады.
Тәуелділік қандай сұрақтарды алға тартады?
- Біріншіден, табиғи байлықтардың қайта қалпына келмейтінін ескере отырып, оларды пайдалануды дұрыс жоспарлау қажеттігі.
- Екіншіден, мемлекеттік кірістер мен шығыстар көлемінің табиғи ресурстардың әлемдік бағаларындағы күрт әрі алдын ала болжанбайтын ауытқуларға тәуелділігін төмендету міндеті.
Қазақстанда 2000 жылдан бастап әлемдік қаржы нарығындағы қолайлы конъюнктура әсерінен республикалық бюджетке табиғи ресурстарды өндіруге байланысты төлемдердің түсімі айтарлықтай өсті. Алайда көмірсутектерді экспорттаушылардың экспорттық түсімдерінің ұлғаюы теңгенің айырбас бағамына және инфляцияға қысымды күшейтеді.
Бұл үрдіс отандық тауар өндірушілер өнімдерінің бағалық бәсекеге қабілеттілігін әлсіретіп, олардың қаржылық нәтижелеріне қолайсыз әсер етуі мүмкін.
Тұрақтандыру және жинақ қорларының рөлі
Қазіргі уақытта әлемде тұрақтандыру немесе жинақ қорлары бар онға тарта ел бар. Мұндай қорлар табиғи ресурстар бағасының құбылуынан туындайтын қолайсыз кезеңдерде бюджет шығыстарын қаржыландыруға, сыртқы борышты өтеуге және өзге де мақсаттарға жұмсалуы мүмкін.
Неліктен қажет?
Кірістердің негізгі бөлігі шикізаттан түсетін экономикада бюджет әлемдік баға конъюнктурасының ықпалына бейім болады.
Қандай пайда береді?
Баға жоғары кезеңде түскен артық түсімдерді жинақтап, баға төмендеген кезде тұрақтандыру буфері ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Экспорттың шикізатқа мамандануы байқалатын бірқатар мемлекеттердің тәжірибесі үкіметтердің баға қымбаттаған кезеңді артық түсімдерді жинақтау үшін тиімді пайдалана алатынын көрсетеді.
2006 жылғы бюджет көрсеткіштері (деректер)
Республикалық бюджет: кірістер
2006 жылы кірістер 1 847,2 млрд теңге болды.
- Жоспардан артық
- +9,8%
- 2005 жылмен салыстырғанда
- +7,2%
- Салық түсімдері
- +6,8%
- Ресми трансферттер
- +26,4%
- Салықтық емес түсімдер
- −13,5%
- Негізгі капиталды сатудан түсімдер
- −5,2%
Республикалық бюджет: шығыстар және нәтиже
2006 жылы шығыстардың өсуі 1 686,3 млрд теңгеге жетті.
- 2005 жылмен салыстырғандағы өсім
- +9,7%
- Қалыптасқан нәтиже
- Профицит
- Профицит мөлшері (2006)
- 54,7 млрд теңге
- Профицит мөлшері (2005)
- 46,7 млрд теңге
Жергілікті бюджеттер (2006)
Қорытындыға апаратын түйіндер
Табиғи ресурстардан түсетін кірістер бюджеттің өсуіне серпін бергенімен, олардың құбылмалылығы айырбас бағамына, инфляцияға және отандық өндірістің бәсекеге қабілеттілігіне жанама қысым жасайды.
Сондықтан ұзақ мерзімді фискалдық тұрақтылық үшін баға жоғары кезеңде артық кірісті жинақтайтын және баға төмендеген уақытта шығыстарды теңестіретін тұрақтандыру құралдарының маңызы ерекше.