Лондондық симфониялар

1740–1749 жылдары Гайдн Венадағы Әулие Стефан соборында ән айтып, аспаптарда ойнауды үйренді. Кейін ол итальян композиторы әрі вокал ұстазы Никола Порпораға сүйемелдеуші болып қызмет етті.

Оның дүниетанымы қарапайымдылық пен қатаң этикалық қағидаларға сүйеніп қалыптасты. Мұның себебі — композитордың жартылай патриархалды ортада өсіп-жетілуі.

Гайдн жүйелі музыкалық білім алмады, бірақ бұл олқылықты алдыңғы буын композиторларының партитураларын мұқият зерттеу арқылы, сондай-ақ И. Фукс пен И. Маттезонның теориялық еңбектерін оқу арқылы толықтырды.

1761 жылдан бастап шамамен 30 жыл бойы Гайднның өмірі князь Эстергази сарайымен тығыз байланысты болды. Меценаттың талабы оның шығармашылық еркіндігін белгілі дәрежеде шектесе де, хор және оркестрмен жүйелі жұмыс істеу композиторлық шеберлігінің өсуіне зор ықпал етті.

Гайдн Венаға жиі барып, өнер қайраткерлерімен танысты және жақын қарым-қатынаста болды, соның ішінде В. А. Моцартпен достығы ерекше аталады.

Гайдн шығармашылығының кемелденген кезеңі 1780–1790 жылдарға сәйкес келеді. Осы уақытта ол 33-опустан басталатын жетілген квартеттерін, 6 «Париждік» симфониясын (1785–1786), 12 «Лондондық» симфониясын (1791–1792, 1794–1795), сондай-ақ ораториялар мен мессаларын жазды.

К. В. Глюк және В. А. Моцартпен қатар, Гайдн веналық классикалық мектептің негізгі белгілерін айқындап, орнықтырды: оптимистік идеалдар, интеллектуалды аспаптық циклдік формаларды дамыту (симфония, квартет, соната).

Ол аса ірі шебер болды, әрі шеберлікке ұмтылыс оның бүкіл шығармашылық өмірін бағыттап отырды.

Гайдн симфония жанрына 1759 жылдан 1795 жылға дейін үздіксіз еңбек сіңірді. Оның кемел симфонияларындағы қарапайымдылық пен парасатты философиялық ой Бетховеннің кейінгі ізденістеріне жол ашты; бұл, әсіресе, мотивтік-тақырыптық өңдеу тәсілі арқылы көрінеді.

Гайдн классикалық симфонияның негізін салушылардың бірі саналады. «Симфония» сөзі ежелгі грек тілінен «үндестік», «келісім» деген мағынаны білдіреді. Кейін бұл атау әртүрлі мағынада қолданылды: мысалы, оркестрлік би сюитасына кіріспе, не операдағы оркестрлік кіріспе ретінде. Тек XVIII ғасырда симфония дербес концерттік жанр ретінде толық қалыптасты.

Галантты стиль нәзік аристократтық реңкімен ерекшеленді. Дегенмен Гайдн оны жасанды мәнерге ұрындырмай, қарапайым әрі табиғи түрде жеткізді.

Уақыт өте симфония тұрмыстық сипаттан арылып, мазмұны терең көркем жанрға айналды. Гайдн назарын тақырыпты дамытуға шоғырландырды, сөйтіп мотивтік өңдеу принципі айқындалды.

Алғашқы симфонияларында Гайдн кейде бағдарламалық идеяларды қолданды: музыкалық ойға көркем сипат беріп, «Таң», «Түс», «Кеш», «Дауыл» тәрізді бейнелерге сүйенді.

Көптеген атаулар екінші бөлімнің ерекшелігінен туындаған: «Әскери» симфонияда II бөлімде әскери фанфарлар естіледі, ал «Сағат» симфониясында II бөлім тықылдаған ырғақтан басталады. Сондай-ақ «Аю», «Аң аулау», «Тауық» сияқты атаулар да кездеседі.

Композитор симфониямен тереңірек жұмыс жасаған сайын аспаптық жалпылау қуаты арта түсті. Соның нәтижесінде бағдарламалық атаулардың қажеттілігі азайды: музыка сөзбен «түсіндіруді» емес, өз заңдылығымен сөйлейтін деңгейге көтерілді.

«Лондондық» симфониялар мазмұн салмағымен, өлшем мен тепе-теңдікті қатаң сақтауымен ерекшеленеді. Оларда көркем идея, ой, бейнелік жүйе, құрылым, бөлімдердің мінез-құлқы — бәрі анық әрі жинақы принциптерге бағынады.

Бұл цикл Гайднның көпжылдық шығармашылық ізденістерінің қорытындысы ретінде симфония жанрына үлгі болды. Он екі симфонияның он бірі мажор тональдікте, біреуі минорда жазылған.

Циклдің бірінші бөлімі — өмірдің алуан түрлілігі мен құбылмалылығын бейнелеу. Патетикалық кіріспе алда келетін Allegro-дағы оқиғаның маңызын алдын ала аңғартады.

Бірінші Allegro мен финалдардың тақырыптық құрылымы көбіне жанрлық сипатта болады: ырғақ пен әуен би қимылына ұқсайды, құрылым «квадратты» болып келеді. Мұндай материалдың қарапайымдылығы оны есте сақтауды жеңілдетеді.

Негізгі және қосалқы партиялар көбіне бір-біріне өткір контраст құрмайды: екеуі де бір тақырыптық өзектен өсіп шығады. Гайдн экспозицияларында, әдетте, екі дербес тақырыптан артық болмайды.

Формалық пропорциялар қатаң сақталады: өңдеу бөлімі экспозицияның шамамен үштен екісіне тең, ал негізгі кульминацияның орны нақты — көбіне форманың соңғы үштен бірінде, реприза алдында.

Екінші бөлімдер — өмірдің объективті суреттерін берудің ерекше кеңістігі.