Туризм индустриясының ерекше қасиеттері
Туризм индустриясын зерттеуге кіріспе
Туризм факторларын айқындап, оларды талдағаннан кейін туризм индустриясын жүйелі түрде зерттеуге көшу қажет. Жоспарлы экономика жағдайында туризм индустриясы экономиканың дербес саласы ретінде толық қалыптаспаған еді. Сондықтан бұл ұғымның мазмұнын нақтылау — теориялық та, практикалық та тұрғыдан маңызды.
«Туризм» және «туризм индустриясы»: ұқсастық пен айырмашылық
«Туризм» және «туризм индустриясы» ұғымдары бір-біріне жақын көрінгенімен, ғылыми әдебиеттерде олардың мәні әр қырынан түсіндіріледі. Туризм индустриясы — көлемі кең, құрылымы күрделі түсінік; оған әр зерттеуші өз методологиялық ұстанымы арқылы анықтама береді.
Теориялық тұрғыдан негізгі айырмашылық мынада: туризм көбіне географиялық категория ретінде, ал туризм индустриясы — экономикалық категория ретінде қарастырылады. Туризм — саяхат құбылысы; ал саяхат адамзат тарихында ғасырлар бойы қалыптасқан және географиялық ашылулармен тығыз байланысты.
Туризм индустриясы ұғымының ғылыми анықтамалары
П.Г. Олдак
П.Г. Олдак ССРО кезеңінде алғашқылардың бірі болып туризм индустриясын туризм қызметін өндіруге және сатуға маманданған мекемелер жүйесі ретінде сипаттады. Бұл жүйе туристердің төлем қабілеті бар сұранысын қанағаттандыруға бағытталған экономиканың дербес саласы ретінде қарастырылады.
С.Р. Ердаулетов
С.Р. Ердаулетовтің пікірінше, туризм индустриясы туризмнің шаруашылық деңгейін айқындайды және ол таза экономикалық категория ретінде көрінеді.
И.В. Зорин және В.А. Квартальнов
И.В. Зорин мен В.А. Квартальнов туризм индустриясын шаруашылық құрылымның дербес буыны ретінде анықтайды: демалыс пен көңіл көтерудің барлық түріне қатысты күрделі және сан алуан сұранысты қанағаттандыратын, көптеген салалар мен бөлімдерден құралған экономикалық жүйе.
Жинақталған көзқарас
Біздің пайымдауымызша, туризм индустриясы — табиғи рекреациялық байлыққа сүйенетін, сервис инфрақұрылымының барлық нысандарын қамтитын, қоғамның демалыс пен көңіл көтеруге деген сұранысын өтейтін көпқырлы шаруашылық-өндірістік және әлеуметтік қызмет жүйесі.
Экономикалық тұрғыдан: тиімділік және ерекшеліктер
Туризм индустриясын экономикалық тұрғыдан қарастыру бұл саланың ауқымын және тиімділік әлеуетін түсіндіреді: салыстырмалы түрде капитал сыйымдылығы төмен болуы мүмкін, ал инвестицияның өтелуі кей жағдайларда жедел жүреді.
Сонымен бірге туризм индустриясының ерекше қасиеттері бар: туристік мекемелердің ресурстарға байланысты орналасуы, өндірістің маусымдық және циклдік сипаты, сондай-ақ өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымға ірі инвестициялар қажеттілігі.
Дамудың оң және теріс жақтары
Туризм индустриясын дұрыс түсіну үшін оның экономикаға ықпалын екі қырынан бағалау қажет. Бұл артықшылықтар мен тәуекелдер тұрақты емес: ұлттық экономиканың жаңа секторлары қалыптасқан сайын олар өзгеріп, толықтырылып отырады.
Оң ықпалдар
- ЖІӨ құрылымында туризмнен түсетін табыстың өсуі
- Аймақтарда әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы
- Туризм саласында жұмыспен қамтудың артуы
- Экономиканың басқа салаларымен бәсекелестіктің күшеюі
- Аймақтардың білім және ғылым әлеуетінің артуы
- Агломерациядағы антропогендік әсердің салыстырмалы азаюы
- Инвестициялық бағдарламалардың салыстырмалы түрде тез өтелуі
Теріс ықпалдар
- ЖІӨ құрамындағы табыстардың иррационалды бөлінуі
- Өндірістік инфрақұрылымның кейбір бағыттарында стагнация
- Туризмнің басқа салаларға экономикалық тәуелділігінің күшеюі
- Техникалық маманданған кадрлардың тапшылығы
- Игерілмеген табиғи аумақтарға антропогендік әсердің өсуі
Аталған тізім индустрияның экономикадағы және қоғамдағы орнын айқындайтын факторлардың бір бөлігі ғана. Келесі қадам — туризм индустриясының құрылымын және қазіргі кезеңдегі басқару архитектурасын нақтылау.
Қазақстан контексті: құрылым және табиғи рекреациялық әлеует
Қазақстанда туризм индустриясының құрылымына қатысты көзқарастардың бірі В.Г. Волошин еңбектерінде көрсетілген. Сонымен қатар Қазақстан үшін альтернативті, біріздендірілген құрылым ұсынуға болады; оның негізгі айырмашылығы — табиғи рекреациялық әлеуетті дербес әрі басым элемент ретінде енгізу.
Қазақстан үшін бұл фактордың маңызы ерекше: рекреациялық ресурстардың ауқымы, алуандығы және қайталанбас сипаты теңдессіз байлық болып саналады. Қазіргі даму кезеңінде туризмге инвестиция тапшылығы байқалған жағдайда, табиғи әлеует құрылымның негізгі тірегіне айналуға тиіс.
Нәтижелік тезис
Туризм индустриясы — күрделі экономикалық жүйе. Қазақстанда оны дамыту мемлекеттік бюджетке түсім әкеліп қана қоймай, туризммен байланысты әлеуметтік, экологиялық, демографиялық және өзге де көпқырлы мәселелерді шешуге ықпал етеді.
Әлемдік үрдістер және нарық сегменттері
Батыс елдері туризмнің әлеуметтік-экономикалық маңызын ертерек түсінді. Сол себепті ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңында түрлі туристік ұйымдар мен комиссиялар 2000 жылдан әрі, тіпті 2025 жылдарға дейін туризмнің қандай болатынын болжауға ұмтылды — бұл тиімді даму стратегиясын қалыптастыру қажеттілігінен туындады.
Сол кезеңнің бағалаулары бойынша, туризм халықаралық қызмет түрлерінің ең басым бағыттарының біріне айналады деп күтілді. Мұны саланы қаржыландыру динамикасының өсуі де растады: туристік нарыққа ірі трансұлттық қаржылық топтар өздерінің көлік қорымен, қонақүй кешендерімен, есептеу және ақпараттық орталықтарымен белсенді кіре бастады.
Дүниежүзілік туристік ұйым (ДТҰ) 2020 жылға дейінгі кезең үшін маңызды сегменттер ретінде мыналарды атады: круиздер, конгресс-туризм, тақырыптық және қалалық туризм, мәдени туризм, эксклюзивті және спорттық туризм, сондай-ақ жағажайлық демалыс. Ол кезеңдегі болжамдарда 2020 жылы туристік келулер саны 156,1 млн адамға жетуі мүмкін деп көрсетілді.
Тұрақтылық: әлеуметтік, мәдени және гуманитарлық өлшем
Әлеуметтік туризм және еңбекшілердің демалысы жөніндегі халықаралық ассоциация президенті Ж. Фошенің пікірінше, туризмді дамыту тек қаржылық табысқа ғана сүйеніп, әлеуметтік, мәдени және гуманитарлық қырларын көрсете алмаса, мұндай модель ұзаққа бармайды және адам мен қоршаған орта үшін келешегі шектеулі болады.
Туризм дамуының ғаламдық концепциясын жасау әлеуметтік мәнге ие міндет болып саналады. Егер адам дамуының ұзақ мерзімді болжамына сүйенсек, онда туризмнің дәл әрі орнықты стратегиясы үшін экологиялық және демографиялық болжамдарды жүйелі талдау қажет.
Ұзақ мерзімді қауіптер: ресурстар, демография және су тапшылығы
Ресурстық қысым
Worldwatch институтының «Әлемнің қазіргі жағдайы — 1998» баяндамасында алдағы 50 жылда әлемдік ресурстарды тұтыну күрт өсетіні, ал халық саны шамамен 60% артуы мүмкін екені айтылады. Бұл табиғи ресурстар шығынын ұлғайтады. Сондай-ақ соңғы 50 жылда орман массивтерінің едәуір бөлігі жоғалғаны көрсетілген.
Демографиялық өсім
БҰҰ-ның 2001 жылғы бағалауы бойынша халық саны өсе береді: 2050 жылы 9,3 млрд адамға жетіп, 2150 жылдары 10 млрд деңгейінде тұрақтануы мүмкін. Алайда кейінгі жылдары демографтар өзге сценарийлерді де жиі ұсына бастады. Қалай болғанда да, бұл фактор туризм индустриясының өсу қарқынына тікелей әсер етеді.
Су тапшылығы және құрғақтану
БҰҰ-ның 2002 жылғы 21 наурыздағы есебінде, егер әлем су ресурстарын қазіргі деңгейде пайдалана берсе, 2025 жылға қарай 2,7 млрд адам су тапшылығын сезінуі мүмкін екені, ал тағы 2,5 млрд адамның тұщы суға қолжетімділігі шектелетіні айтылады. Су тапшылығы шиеленіс тудыруы ықтимал өңірлердің бірі — Орта Азия.
Орта Азиядағы су мәселесі және ықтимал жобалар
Су жетіспеушілігі жағдайында Сібір өзендерінің суын Орта Азия аумақтарына бұру мәселесі өзектілігін арттырып отыр. Бұл тақырып кеңестік кезеңде де талқыланғанымен, түрлі себептермен кейінге қалдырылған. Егер мұндай жоба іске асса, өңірде туризм индустриясын дамытуға ғана емес, бірқатар әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуге де ықпал етуі мүмкін.
Халықаралық туризм және салыстырмалы артықшылықтар
Халықаралық туризмді мамандар көбіне қызметтер мен тауарлардың халықаралық саудасының бір бөлігі ретінде қарастырады. Бұл тәсіл халықаралық сауда теорияларымен байланысады: абсолюттік артықшылық, салыстырмалы артықшылық және факторлардың арақатынасы. Солардың ішінде халықаралық туризмде абсолюттік артықшылық айрықша рөл атқарады.
Табиғи нысандар бойынша мысалдар
- Непал, Қытай, Пәкістан (8 мың метрден жоғары шыңдар, оның ішінде Эверест)
- АҚШ (Гранд-Каньон)
- Венесуэла (әлемдегі ең биік сарқырама)
Тарихи-мәдени мұра бойынша мысалдар
- Египет (Гиза–Дахшур пирамидалары, ежелгі Фивы)
- Греция (Афинадағы Акрополь, Бассаедегі Аполлон Эпикурей храмы)
- Франция (Версаль, Фонтенбло)
- Ресей (Санкт-Петербург, Мәскеу — Қызыл алаң мен Кремль)
- Қытай (Қытайдың Ұлы қорғаны)
Қазақстанның абсолюттік артықшылық әлеуеті
Қазақстанда да белгілі бір табиғи нысандар халықаралық нарықта айқын артықшылық бере алады. Мысалы, әлемдегі ең солтүстікте орналасқан 7000 метрден жоғары шыңдардың бірі — Хан-Тәңірі. Ол Алматы мегаполисіне салыстырмалы түрде жақын орналасқан, ал жақын маңдағы аэродромның болуы альпинистерді тікұшақпен 3,5–4,5 сағат ішінде жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл — ұқсас биіктіктегі шыңдары бар басқа елдермен салыстырғанда маңызды логистикалық басымдық.
Инвестициялар: шектеулер және Қазақстанның тартымдылық факторлары
ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында ТМД елдерінде туризм индустриясына тартылған тікелей инвестициялар көлемі айтарлықтай жоғары болған жоқ. Мамандардың пікірінше, мұндай инвестициялардың нәтижесін әзірше көбіне Батыс елдері көбірек пайдаланып отыр. Инвестицияның жиі қолданылатын нысандарының қатарына жобалық несиелеу, жобаға бірлесіп қатысу және басқару жөніндегі келісімшарттар жатады.
Қазақстанның инвесторлар үшін тартымдылығы
- Жоғары әлеуетті табыстылық
- Нарық сыйымдылығының үлкен әлеуеті
- Табиғи ресурстарды пайдалану мүмкіндіктері
- Болашақта Шығыс пен Батысты байланыстыратын халықаралық көлік маршруттары перспективасы
1997–2000 жж. деректер және негізгі кедергілер
1997–2000 жылдары Қазақстан Республикасының өкілетті ұйымдары 1240 млн АҚШ доллары көлемінде 171 инвестициялық келісімшарт жасасқан. Оның ішінде туризм саласына тартылғаны — 12,21 млн АҚШ доллары.
Инвестицияның аз болуының себептері
- Туризмді жүйелі дамытатын мемлекеттік бағдарламаның жеткіліксіздігі
- Қызмет көрсету сапасының және жергілікті коммуналдық инфрақұрылымның әлсіздігі
- Ел аумағындағы көлік кестесі мен логистиканың оңтайлы болмауы
Инвестициялық саясаттың басым міндеті
Жаңа инвестициялық саясаттың негізгі міндеті — өтпелі кезең жағдайында инвестициялаудың қазіргі моделін нақты жағдайларға бейімдеу. Соның ішіндегі шешуші бағыттардың бірі — инвестициялық қаржыландырудың бюджеттік емес көздерін жұмылдыру. Дамыған елдерде дәл осы тетік капитал салымдарының едәуір бөлігін қамтамасыз етеді.