Кіші жүз қазақтарының мал шаруашылығында ерекше орын алатын қой және ешкі малы

Кіші жүздегі дәстүрлі мал шаруашылығы: табиғат, көшу және өзгеріс

XVIII ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүз қазақтарының негізгі кәсібі — мал бағу болды. Мал шаруашылығы экстенсивті сипатта дамыды: жыл бойы табиғи жайылымды пайдалану басты тірекке айналды. Даланың көп өңірінде мал саны мол болып, халықтың күнкөрісі төрт түлікке тікелей тәуелді еді.

Мал өсіру — ата кәсіп болғанымен, ауыртпалығы аз емес: төрт түліктің өсіп-өнуі ауа райы мен табиғи жағдайға тәуелді. Дала ыстығы мен қыстың қақаған суығына төзе жүріп, қазақтар мал санын сақтап қана қоймай, көбейтіп, оны ұрпақтан ұрпаққа мұра етіп қалдырды.

Үш шаруашылық үлгісі: көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы

Кіші жүз даласының жер бедері мен табиғаты біркелкі болмағандықтан, мал шаруашылығының үш негізгі түрі қалыптасты: көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы. XVIII ғасырдың бірінші жартысына дейін көшпелі және жартылай көшпелі жүйе басым болса, XVIII ғасырдың 20–30 жылдарынан бастап Ресей империясының отарлық саясаты күшейген тұста отырықшылыққа бетбұрыс байқалды.

• Бірінші себеп: патша әкімшілігі қазақ даласына көптеп бекініс сала бастады.

• Екінші себеп: отырықшылық отарлық басқару мен бақылауға қолайлы болды.

Кейін бұл үрдіс 1822 және 1824 жылдардағы әкімшілік реформалар арқылы заңдық сипат алды. XIX ғасырдың 20–30 жылдарында мал шаруашылығы біртіндеп тауарлы өндіріске айнала бастады: жәрмеңкелер ашылып, орыс-қазақ саудасы күшейді.

Көшпелі кеңістік: Маңғыстау, Үстірт және ұзақ қоныс аудару

Көшпелі мал шаруашылығымен, әсіресе, Маңғыстау, Үстірт, Ырғыз өңірінің қазақтары және Кіші жүздің шығыс бөлігіндегі ел көбірек айналысты. Жайылымға көшу қашықтығы кейде 500–1000 шақырымға дейін жетті. Мұндай жолға төзімді қой, ешкі және жылқы өсірілді. Қыста бұл малдар қар астындағы шөпті тұяғымен аршып, тебіндеп жайылды.

Көшіп-қонуға ыңғайлы киіз үй — қазақтың өмір салты мен мәдениетінің айқын көрінісі. Маңғыстау қазақтары мал соңында Ырғыз, Темір өзендерінің бойына дейін көшіп келіп отырған.

Жартылай көшпелі жүйе: қыстақ, шөп дайындау, егіншілікке жақындау

XIX ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүздің Батыс және Орта бөліктерінде экстенсивті жартылай көшпелі шаруашылық кеңейді. Бұл үлгі жайылымды тиімді пайдалану, қыстақ салу, қысқа шөп дайындау арқылы орнықты. Жартылай көшпелі қазақтар қой, ешкі, жылқы, түйеден бөлек сиыр ұстай бастады, ал шаруашылық ерекшелігіне қарай егіншілік те қатар жүрді.

Отырықшы мал шаруашылығы: бекініс маңы және қысқа жайылым

Отырықшы мал шаруашылығы, әсіресе, өзен жағалауларында және бекіністер маңында дамыды. Оның басты айырмасы — малды алыс жайылымға айдамай, ауыл төңірегіндегі қыстақта ұстап, жазда жақын жайлауға шығу. Жайылым аралығы көбіне 10–15 шақырымнан аспады. Мал саны салыстырмалы түрде аз болды, ал ірі қара, жылқы және түйе басым келді; қой үлесі төмен еді. Бұл түр Кіші және Орта жүздің солтүстік аудандарында көбірек тарады.

Жылқы: төзім, мәдениет және селекция

Кіші жүз қазақтары шаруашылық түріне қарай жылқыны көп ұстады. Жылқы қыста да, жазда да далада жайылып, тебіндеп қоректенді. Ол әсіресе батыс және солтүстік аудандарда молырақ болды: кей өңірлерде жылқы жалпы малдың 12,4–13,7%-ын құраса, Бөкей ордасында 11–12,4%, Маңғыстау мен Үстіртте 4,6% шамасында болған.

Мұндай айырмашылық шаруашылық үлгісімен ғана емес, ауа райы мен табиғи ортаға да байланысты. Қазақ жылқысының жергілікті жағдайға төзімді бірнеше түрі болған. Соның ішінде қарабайыр тұқымы ерекше мықтылығымен танылған.

Жылқы етінен әзірленетін ұлттық тағамдар — қазы-қарта, жал-жая, шұжық, сүр ет — тұрмыста кең қолданылды. Жорыққа ат дайындау, баптау ісімен айналысқан тәжірибелі бапкерлер де аз болмаған.

Қой мен ешкі: жәрмеңке, шикізат және тұрмыс өзегі

Кіші жүздің мал шаруашылығында қой мен ешкі ерекше орын алды. Тауарлы-сауда қатынастары күшейген кезеңдерде (мәтіндегі дерек ХХ ғасырдың алғашқы жартысын атап өтеді) қой-ешкі өсіру де ұлғая түсті: жәрмеңкелерге келген орыс саудагерлері қойдың жүнін, терісін көптеп сатып алып, Ресейде өңдеп пайда тапты. Бұл үрдістер қазақ даласын империяға қажет шикізат базасына айналдыру саясатының бір қыры болды.

Қойдың жүн-тері өнімдері өндіріс үшін ғана емес, қазақтың күнделікті тұрмысында да негізгі материалға айналды: киім-кешек, тұрмыстық бұйым, әрі киіз үйдің өзі де қой жүнінен басылып жасалады. Кіші жүзде кең тараған тұқым — табиғатқа төзімді Еділбай қойы. Ол жайылымға шыдамды, еті дәмді деп бағаланған.

Қазақ ешкісінің түбіті құнды саналып, тұқымын өзге елдерге апарып өсіруге қызығушылық болғаны туралы да деректер айтылады. «Ешкі — кедей малы» деген түсінік те кездеседі: кей жағдайда кедейлер сиыр орнына ешкіні көбірек ұстаған. Ешкі сүтінің дәмі мен майлылығы халық тәжірибесінде жоғары бағаланған.

Түйе: шөлге бейім тіршілік тірегі

Маңғыстау мен Үстірт қазақтары түйені ата кәсібі ретінде көп ұстады. Себебі табиғи су көздері аз, шөл және шөлейт басым өңірде түйе — ең төзімді мал. Қазақтың «түйе — шөл кемесі» деуі осыдан.

Дегенмен түйе өсіру барлық жерде бірдей болған жоқ: Маңғыстау мен Үстіртте түйе үлесі 11,5% шамасында болса, батыс және шығыс бөлікте 1,7–2,5% деңгейінде көрсетіледі. Түйе көбіне көлік ретінде пайдаланылып, құдықтан су тартатын шығырға да жегілген.

Түйе сүті — шұбат — денсаулыққа пайдалы сусын ретінде кең тарады. Түйе жүнінен киім-кешек тоқылды, ал кей өңірлерде түйе еті де тұтынылды. Дала жағдайына қарай қос өркешті және бір өркешті (нар) түйе өсірілді: Маңғыстау мен Үстіртте сүтті нарға бейімділік байқалса, басқа аудандарда қос өркешті түйе көбірек ұсталды. Қос өркешті түйе жүк тасуға төзімді әрі жүні мол болған.

Ірі қара: отырықшылықпен бірге күшейген бағыт

XIX ғасырдың бірінші жартысында жартылай көшпелі және отырықшы шаруашылыққа көшу сиыр санының артуына ықпал етті. Батыс және солтүстік-шығыс аймақтарда сиыр үлесі 13,4% деп көрсетілсе, Маңғыстауда 0,1% деңгейінде ғана болған. Қазалы және Перовск маңында 8–9,1% шамасы келтіріледі. Бұл айырмашылықтың бір себебі — шекара маңы саудасына жақындық және жәрмеңкелермен байланыс.

Қазақтар сиыр сүтінен май, ірімшік, айран, сүзбе, құрт сияқты тағамдарды дайындады. Отырықшылыққа бейімделген қауым өгізді көлікке, шөп шабуға, жер жыртуға да пайдаланды. Кей өңірлерде орыс шаруаларымен тұрмыстық-еңбек қатынастары қалыптасып, құрал-сайман мен көлікті ортақ пайдалану тәжірибесі тарады.

Шөп шабу және қыстан аман шығудың жаңа тәртібі

Отырықшы мал шаруашылығының негізгі тірегі — шөп шабу және қысқы қор дайындау болды. Алайда бұл қазақтарға оңай тиген жоқ: шөп шабатын құрал жетіспеді, бірнеше мың малға қол орақпен шөп дайындау мүмкін емес еді. Мұндай істі көбіне байлар мен сұлтандар ғана әкімшілік көмегімен жүргізе алды.

Сонымен бірге шөбі қалың, көлді-өзенді алқаптар XIX ғасырдың 40-жылдарында салынған бекіністер айналасында казактардың иелігіне беріліп, қазақтарға шөп шабу үшін ақы төлеу қажеттігі туындады. Кей деректерде Ембі мен Ырғыз бойындағы қазақтардың күзде мол шөп жинайтыны айтылса, басқа мысалдарда орыс бекіністері маңында шөптің сатып алынғаны, көлді алқаптардың біртіндеп өзге иелікке өткендігі баяндалады.

Тауарлы кезең және нарыққа шығу

Мал санының өсуі және оның тауарға айналуы бекініс маңындағы қазақтардың малды базарға шығарып, пайда табуын күшейтті. Қазақтар ішкі жәрмеңкелермен қатар Орынбор, Астрахань, Саратов, Екатеринбург сияқты қалаларға барып та сауда жасады. Отырықшылыққа көшкен байлар қой мен жылқыдан бөлек, ірі қараны да көптеп айдаған.

Сыр бойында отырықшылыққа бейімделу шөп дайындауды ғана емес, өзен суын пайдаланып суармалы жерге жоңышқа егу сияқты тәсілдерді де алға шығарды. Кей деректер бір жылда мыңдаған шаруашылық жүз мыңдаған шөмеле шөп дайындағанын келтіреді.

Зерттеушілер бағасы: мал шаруашылығы — қоғамдық өмірдің өзегі

Қазақ тарихына қатысты шығыстанушылар мен зерттеушілердің еңбектері мал шаруашылығының қоғамдағы шешуші рөлін айқын көрсетеді. В.В. Радлов «Қазақтардың малдары» атты еңбегінде бай этнографиялық материал ұсынып, төрт түліктен алынатын өнімнің тұрмыстағы маңызын және оның халықтың этнографиялық болмысын айқындаудағы орнын терең талдайды.

Радлов та, Левшин де қазақ малын негізінен бес түрге бөліп қарастырады: қой, ешкі, сиыр, жылқы және түйе. Дәстүрлі шаруашылық формалары, табиғи орта және мал түрлерінің өзара байланысы — тарихи дамудың басты тетіктерінің бірі ретінде сипатталады.