Несие капиталы өндірістік капиталға тең
Несие құбылысын зерттеуде таным әдісі ретінде теорияның рөлі ерекше. Несие туралы ғылым салыстырмалы түрде жас: ол саяси экономиканың қалыптасуымен бірге пайда болды. Несиені ұдайы өндіріс процесімен, құндылықтың қайта айналымы және айналысымен Маркстік тұрғыдан түсіндіру несиенің қажеттілігін ұғынуға, қоғамдағы несиелік қатынастардың туындауын пайымдауға, сондай-ақ несиенің табиғаты мен мәнін дербес экономикалық категория ретінде тануға мүмкіндік береді.
Қазіргі таңда экономикалық ғылымның алдында екі міндет қатар тұр: бір жағынан, теориялық талдауды тереңдету; екінші жағынан, банк ісін дамыту және жетілдіру. Теорияны тәжірибеден оқшау қарастыруға болмайды: көптеген теориялық мәселелердің түпкілікті шешімі тәжірибелік әдістер арқылы табылатыны кездейсоқ емес. Теория мен тәжірибе арасында диалектикалық бірлік бар.
Несиенің мәнін түсіндірудегі негізгі теориялық бағыттар
Экономикалық әдебиеттерде несиенің мәні, қызметтері және заңдылықтары туралы әртүрлі көзқарастар қалыптасқан. Әсіресе екі бағыт жиі талқыланады: натуралистік теория және капиталдық жасампаздық теория.
Натуралистік несие теориясы
Натуралистік несие теориясы XVIII ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның негізін қалаушылар ретінде А. Смит пен Д. Рикардо аталады; кейін бұл бағытты Ж. Сэй, Ф. Бастия және Д. Мак-Куллах дамытты.
Бұл теорияның өзегі — несиенің мәнін заттай игіліктер қозғалысымен түсіндіру. Яғни несие қоғамда бұрыннан бар материалдық құндылықтарды қайта бөлудің тәсілі ретінде қарастырылады.
Натуралистердің пайымдауынша, несие капиталы өндірістік капиталға тең, ал несие капиталының қозғалысы — материалдық құндылықтарды қайта бөлудің көрінісі.
Несиенің мәні мен рөлі туралы мұндай түсініктегі әлсіз тұс — өнеркәсіп капиталының тауарлық, өндірістік және ақшалай нысандардағы ауыспалы айналымын жеткілікті дәрежеде ескермей қалдыру. Шын мәнінде несие капиталы өнеркәсіп капиталының ақша нысанындағы ерекше бөлігі ретінде түсіндіріледі.
Натуралистік бағыттың маңызды жетістігі: ол несиенің өндіріс процесінде қалыптасатынын және несие нақты капиталды «жасамайтынын» дұрыс атап көрсетті. Сондай-ақ несие пайызын табыс көлемінің өзгерістеріне тәуелді құбылыс ретінде түсіндіруге ұмтылды.
Капиталдық жасампаздық теориясы
Капиталдық жасампаздық теориясы натуралистік бағытқа қарама-қарсы ұстанымды қолдайды: оның тұжырымдамасы бойынша несие экономиканың дамуында шешуші рөл атқарады және ұдайы өндіріс процесінен біршама «дербестендіріліп» түсіндіріледі.
Бұл бағытта несие көбіне ақшамен және байлықпен теңестіріледі. Негізін қалаушы ретінде ағылшын экономисі Дж. Ло аталады: оның ойынша, несие елдің пайдаланылмаған мүмкіндіктерін қозғалысқа келтіріп, байлық пен капиталдың жиналуына ықпал етеді.
Дж. Ло банктерді жай делдал емес, капитал жасаушы институттар ретінде қарастырды. Кейін бұл көзқарасты Г. Маклеод, Дж. Кейнс, Ф. Хоутри, Й. Шумпетер, А. Ган сияқты экономистер әртүрлі қырынан дамытты.
Олардың бір бөлігі ақша мен несиені сатып алу күші ретінде байлық деп санап, несиені «өндіргіш капитал», ал банктерді «несие фабрикасы» ретінде сипаттады. Сонымен қатар банктер депозиттерді, соған сәйкес несие мен капиталды шексіз құра алады деген пікірлер де айтылды.
Бұл бағыттың осал жері — несиенің шегі бар екенін елемеу. Несие ауқымының шексіз кеңеюі инфляцияға және өзге де жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін.
1929–1933 жылдардағы әлемдік дағдарыс капиталдық жасампаздық теорияның беделін әлсіретті. Дегенмен оның кейбір идеялары Дж. Кейнс және ізбасарлары тарапынан дағдарыстан шығу және соғыстан кейінгі қалпына келтіру кезеңдерінде кең қолданылды.
Кейнстік көзқарас және ақша-несие реттеу мектебі
Дж. Кейнс экономиканы несиемен реттеу қағидаларын негіздеді: экономикаға несие салымдарының инвестициясын кеңейту арқылы пайыз мөлшерлемесін төмендетуге болады. Оның тұжырымдамасы бойынша өзара ықпал тізбегі келесідей: айналымдағы ақша көлемі пайызға әсер етеді; пайыз — инвестицияға; инвестиция — өндіріске; өндіріс — табысқа; табыс — бағаға әсер етеді.
Сонымен қатар Кейнс ақшаның белгілі бір деңгейге дейін пайызға ықпал ететінін, ал инвестицияның пайызға үнемі бірдей әсер етпейтінін де мойындады.
XX ғасырдың екінші жартысындағы бағыттар
XX ғасырдың екінші жартысында ақша-несие реттеу мектебі қалыптасты. Оның өкілдері ретінде П. Самуэльсон, С. Харрис, Э. Хансен, Л. Ледокер, Дж. Гэлбрейт сияқты америкалық ғалымдар аталады. Олар Кейнстің «несие көмегімен шаруашылық процестерге мемлекеттің белсенді араласуы» идеясын дамытып, мемлекеттің экономиканы Орталық банк, бюджет және қаржының ақша-несие тетіктері арқылы реттеуі қажет екенін алға тартты.
Несие капиталы нарығы: құрылымы және сегменттері
АҚШ ғалымдарының бір тобы (Р. Голдсмит, С. Кузнец, К. Дуглас, Д. Кример) несие капиталы нарығын, оның сегменттерін, экономикамен өзара әрекетін және қызмет ету параметрлерін жан-жақты зерттеді.
Нарықтың негізгі қатысушылары
- Алғашқы инвесторлар: уақытша бос ақша ресурстарының иелері (заңды тұлғалар, жеке тұлғалар және мемлекет).
- Мамандандырылған делдалдар: уақытша бос ресурстарды шоғырландыратын несие-қаржы институттары.
- Қарыз алушылар: қаржы ресурстарына уақытша мұқтаж заңды тұлғалар, жеке тұлғалар және мемлекет.
Нарық сегменттері
- Ақша нарығы — айналым қаражаты қозғалысына қызмет көрсететін қысқа мерзімді несиелер жиынтығы.
- Капитал нарығы — орта және ұзақ мерзімді несиелендіру жиынтығы.
- Ипотека нарығы — жылжымайтын мүлікпен байланысты несие операциялары.
- Қор нарығы — бағалы қағаздармен байланысты несие операциялары.
Несие капиталы нарығының даму деңгейіне ел экономикасының жалпы даму қарқыны, өндірістік және қаржы қорларының көлемі, халықтың әл-ауқаты және соған сәйкес жинақ мөлшері тікелей әсер етеді.
Әлемдік орталықтар және Қазақстанның несие нарығы
Әлемдік несие капиталы нарықтарының шоғырлануы
Әлемдік экономикалық дамудың негізгі орталықтары ретінде АҚШ, Батыс Еуропа және Жапония аталады. Соңғы жылдары төртінші орталық ретінде Шығыс Азия да алдыңғы қатарға қосылып келеді. Бұл өңірлерде несие капиталының қуатты нарықтары қалыптасқан.
АҚШ-тың несие капиталы нарығы ең қуатты нарықтардың бірі саналады: ол ақша, капитал, ипотека және қор нарықтары сияқты сегменттердің тармақталуы әрі дамыған құрылымымен ерекшеленіп, әлемдік капитал нарығына елеулі ықпал етеді.
Еуропалық Одақ (жиырмадан астам дамыған елдерді қамтиды) капитал қорларының салыстырмалы түрде төмен көлемімен және несие нарығының жекелеген сегменттері бойынша операциялардың жеткілікті дамымауымен сипатталады. Ұқсас үрдістер Жапония нарығында да байқалады.
Қазақстан: қалыптасу кезеңіндегі нарық
Қазақстанның несие нарығының сегменттері әртүрлі деңгейде дамыған және жалпы алғанда қалыптасу кезеңін бастан кешіруде. Ақша және капитал нарықтары өндірістік әрі жеке қорланымның, сондай-ақ банк жүйесінің жеткілікті дамымауына байланысты шектеулерге тап болып отыр.
Ипотека нарығы бастапқы даму сатысында: инфрақұрылымы мен құқықтық базасы қалыптастырылуда. Дегенмен оның қазіргі үлгісі ипотекалық несиелеудің Батыстағы тәжірибесінен әлі де алшақ.
Қор нарығы да кенже дамыған сегменттердің бірі. Құқықтық база мен инфрақұрылым белгілі бір деңгейде жасалғанымен, нарық белсенділігі баяу. Мемлекеттік бағалы қағаздар салыстырмалы түрде қалыпты дамыса, корпоративтік бағалы қағаздар әртүрлі объективті себептерге байланысты жеткілікті деңгейде қалыптаса қойған жоқ.
Монетаризм және қазіргі қолдану тәжірибесі
Капиталдық жасампаздық теорияның бірқатар идеяларын кейін монетаристер дамытты. М. Фридмен экономиканы реттеудің негізгі құралдары ретінде пайыздық мөлшерлемелер мен айналымдағы ақша көлемінің өзгерісін атады.
Пайыздық мөлшерлемелерді реттеу арқылы экономикаға бағытталатын несие салымдарының ауқымын кеңейтуге немесе, керісінше, тарылтуға болады. Ал ақша жиынын басқару түптеп келгенде өндіріс көлеміне, баға деңгейіне және инфляцияға ықпал етеді.
Дамыған елдердегі рөлі
Монетаризм қағидалары дамыған елдердің экономикалық саясатында кеңінен қолданылады. Бүгінгі таңда оның практикалық мәні — пайыздық мөлшерлемені өзгерту арқылы ақша массасының шамадан тыс өсуін тежеп, инфляцияны бақылауға мүмкіндік беруінде.
Қазақстандағы қолданылуы
Қазақстанда да несие теориясының нәтижелері тәжірибеде пайдаланылды. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі мен Үкіметі ақша-несие реттеудің монетаристік тәсілдерін қолдану арқылы 1994–1997 жылдары күшейген инфляцияны тежеуге және макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуге ықпал етті.
Қорытынды ой
Несиені түсіндіретін теориялар әртүрлі болғанымен, ортақ қағида айқын: экономиканы тиімді басқару үшін теориялық талдау мен тәжірибелік реттеу бір-бірін толықтыруы керек. Несиенің табиғатын дұрыс түсіну — ақша-несие саясатының мүмкіндіктері мен шектерін дәл бағалаудың басты шарты.