Солшыл күштердің өзара бірлігінің болмауы
1919 жылғы Бавария: революцияның соңғы тірегі
1919 жылы революциялық қозғалыстың соңғы тірегі Бавария болды. Үкімет негізгі күшін дәл осы аймаққа қарсы бағыттады. Бавария Германия жерлерінің ішінде өнеркәсібі салыстырмалы түрде әлсіз дамыған өңір саналды: мұнда сыра қайнату, шарап жасау және өзге де жеңіл өнеркәсіп салалары басым болды. Ірі кәсіпорын ретінде негізінен қару-жарақ зауыты ғана аталды. Сондықтан Бавария жалпыгерманиялық өнеркәсіп өндірісінде шешуші рөл атқармады.
Қараша революциясына дейін Бавариядағы саяси билік Виттельбах әулетінің қолында болды. Ел өмірінде әскер мен полицияның ықпалы жоғары еді. Сонымен қатар Германиядан бөлініп шығуға ұмтылыс та күшті болды.
Өнеркәсіптің әлсіз дамуына байланысты ірі қалалар саны аз болды. Астана Мюнхенде шамамен 600 мың адам тұрды. 1912 жылы Мюнхенде 97 мың жұмысшы болса, оның 4 мыңы тау-кен өнеркәсібінде, 6 мыңы металл өңдеуде, 14 мыңы машина жасауда еңбек етті; қалған 73 мыңы жеңіл өнеркәсіп салаларында жұмыс істеді.
Мюнхендегі кәсіпорындар көбіне ұсақ болды: 7099 кәсіпорынның 3704-інде 83 мың адам жұмыс істеді (орта есеппен 22–23 адамнан), ал қалған 3395 кәсіпорында 14 мың жұмысшы еңбек етті (әр кәсіпорында шамамен 4–5 адамнан). Металл өңдеу орталығы саналатын Нюрнбергте 30 мың, Аугсбургте 10 мыңға жуық тұрғын ғана болғаны айтылады. Осы деректер Бавария пролетариатының негізінен ұсақ өндіріс жұмысшыларынан тұрғанын көрсетеді.
Әлеуметтік құрылым және партиялық күштердің арақатынасы
Бавария буржуазиясы да салыстырмалы түрде әлсіз болды: олардың басым бөлігі ұсақ кәсіпорын иелері мен саудагерлерден құралды. Ауылдық жерлердегі жағдай Солтүстік Германиядан өзгеше еді: мұнда Пруссиядағыдай ықпалды юнкерлер тобы болмады. Шаруашылықтардың шамамен 95%-ы ұсақ және орта иеліктерге тиесілі еді. Ауыл шаруашылығымен айналысатындардың 20%-ын ауыл шаруашылық жұмысшылары (батрактар) құрады.
Саяси сахна
- Буржуазиялық партиялар ішінде католиктік және либералдық бағыттар ықпалды болды.
- Жұмысшылардың маңызды бөлігі ГСДП және ГТСДП бағыттарын қолдады.
- 1918 жылғы жалпыгерманиялық ереуілдерге Бавария жұмысшылары да белсенді қатысты; тәуелсіздер ықпалы күшейіп, Курт Эйснердің беделі артты.
1918 жылғы қараша: Кеңестердің пайда болуы және монархияның құлауы
1918 жылғы 7 қарашада Мюнхенде Австрияда жарияланған республиканы құттықтауға арналған жиналыс өтті. Жиналыс үлкен шеруге ұласып, қатысушылар король билігін жоюды және республика орнатуды талап етті. Сол күні қалада Революциялық жұмысшы кеңесі құрылды. Келесі күндері қозғалыс өзге қалаларға таралып, әр жерде жұмысшы кеңестері пайда бола бастады.
8 қарашаға қараған түні Мюнхенде жұмысшы, солдат және шаруа кеңесі құрылып, оның төрағасы Курт Эйснер Баварияда монархия құлағанын жариялады. Эйснер басшылығымен тәуелсіздер, социал-демократтар және өзге ұсақ ұйымдар бірігіп үкімет жасақтады. Үндеулерінде тұрақты үкімет қалыптастыру үшін кейін Ұлттық жиналыс шақырылатыны айтылды.
Эйснер үкіметінің қадамдары
- Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы басқыншылық мақсаттарын ашатын құжаттарды жариялады.
- Мектепті шіркеуден бөлді.
Бұл саясат ірі буржуазия мен дінбасылардың қатты қарсылығын туғызды.
Қақтығыстың шиеленісуі
1919 жылғы 21 ақпанда Эйснер қызметке бара жатқанда өлтірілді. Бұған наразылық білдірген еңбекші бұқара жерлеу рәсімін ірі саяси шеруге айналдырды. 22 ақпанда социал-демократ Гоффман басқарған үкімет құрылды, бірақ жұмысшылар оны мойындамады.
Кеңестік Республика: жариялануы, дағдарысы және құлауы
1919 жылғы қаңтарда Мюнхенде Германия Коммунистік партиясының Бавария бөлімі құрылып, оны Макс Левин басқарды. Үкімет жаңа революциялық дүмпуден қауіптеніп, Бавария Кеңестік Республикасын жариялау жоспарын талқылай бастады. Тәуелсіздер коммунистерді де үкіметке шақырды, бірақ коммунистік ұйым мұны арандату деп қабылдап, оңшыл социал-демократтармен бір үкіметке кіруден бас тартты. Берлиннен Евгений Левине бастаған делегация келіп, осы ұстанымды нақтылады.
7 сәуір: Кеңестік Республика жарияланды
7 сәуірде Баварияда Кеңестік Республика жарияланды. Үкімет құрамына тәуелсіздер, оңшыл социал-демократтар, анархистер және Шаруалар одағының өкілдері кірді. Үкімет басшылығына ГТСДП жетекшісі Эрнст Толлер мен анархист Густав Ландауэр тағайындалды.
10 сәуірде Қызыл Армия құру туралы шешім қабылданды, алайда бастапқы қару қоры шамамен 600 винтовкамен шектелді. Сонымен бірге 28 адамнан тұратын революциялық трибунал құрылды.
Сол күні Мюнхендегі коммунистер үндеу жариялап, Толлер үкіметін «жалған кеңестік үкімет» деп атады. Қару аздығына қарамастан, Қызыл Армия жедел құрылды: оның қатарына жұмысшылар, солдаттар, сондай-ақ соғыс тұтқындары болған орыстар мен итальяндар кірді. Қолбасшы болып Рудольф Эгельгофер тағайындалды. Қалалық күзет міндетін атқару үшін Қызыл гвардия да құрылды.
Бұл кезде Гоффман үкіметі өз-өзін таратылды деп есептемеді. Оның мүшелері Баварияның солтүстігіндегі Бамберг қаласына шоғырланып, сол жерден контрреволюциялық күштерді ұйымдастыруға кірісті. Мюнхенге жорық жасау үшін Шнеппенгорст басқарған қарулы жасақ құрылды.
13 сәуірге қараған түні бүлікшілер Орталық жұмысшы кеңесіне басып кіріп, 12 мүшесін тұтқындады; Ц. Левине мен М. Левинді өлтіруге бұйрық берілді. Толлер басқарған Орталық комитет тек шеру жасауға шақырумен шектеліп, шешуші іс-қимылдан алшақ көрінді.
14 сәуірде фабрика-зауыт комитеттері мен солдат кеңестері жаңа үкімет құру туралы қаулы қабылдап, Атқару кеңесін сайлады. Құрамына коммунистер Е. Левине, М. Левин, Вилли Будих-Дитрих, тәуелсіз Меннер және социал-демократ Дуске (кейін коммунистерге қосылған) кірді. Контрреволюциямен күрес үшін әскери комиссия, экономика комиссиясы және қаржы істері жөніндегі комиссия құрылды.
Қысқа мерзімдегі шаралар
- Өндірісте жұмысшы бақылауын енгізу басталды.
- Буржуазияны қарусыздандыруға кірісті.
- Банктерді ұлттықтандыру (национализация) шаралары қолға алынды.
- Контрреволюциямен күресу үшін төтенше комиссия құрылды.
17 сәуірде үкімет «Бавар жерінің шаруаларына» үндеу жариялап, пролетарлық революция шаруалардың меншігіне қол сұқпайтынын мәлімдеді. Алайда кедей және орта шаруалардың жағдайын жақсартуға бағытталған нақты қадамдар әлсіз болды: помещик жерлері тәркіленбеді, ауылдарда батрак және ұсақ шаруалар кеңестерін құру мәселесі жеткілікті көтерілмеді. Нәтижесінде Кеңестік Республиканы негізінен жұмысшылар қорғады.
Үкімет Ресей және Венгрия Кеңестік республикаларына сәлем жолдады. Бұған жауап ретінде В. И. Ленин «Бавар Кеңестік Республикасына сәлем» атты хат жазды. Хат 27 сәуірде Мәскеуден жіберіліп, 28 сәуірде Венгрия арқылы Германияға жетті. Алайда бұл уақытта коммунистер үкімет құрамынан шығып үлгерген еді: тәуелсіздер мен коммунистер арасындағы ішкі іріткі күшейіп, 26–27 сәуір күндері өткен мәжілістерде коммунистерге айып тағылып, Атқару комитетін қайта сайлау талап етілді. Ақырында президиумға тек тәуелсіздер өтіп, коммунистер үкіметтен кетуге мәжбүр болды.
Коммунистер кеткеннен кейін тәуелсіздер Носке және Гоффманмен келіссөз жүргізе бастады. 29 сәуірде Пруссия, Вюртемберг және Бавариядан жиналған жақсы қаруланған жүз мыңға жуық контрреволюциялық күш шабуылға шыққанда, Кеңестік Республиканы қорғаушылар шамамен 30 мың ғана болды. Күш тең емес еді. Кеңестік Республика жеңіліп, 1 мамыр күні Мюнхенде қатыгез жазалау науқаны басталды.
Жеңілістің негізгі себептері
- Кеңестік Республика бүкіл Германияның біріктірілген күштеріне жалғыз қарсы тұрды.
- Солшыл күштер арасында бірлік болмады.
- Коммунистердің қателіктері мен әлсіз тұстары, соның ішінде 27 сәуірде үкіметтен кетуі дағдарысты тереңдетті.
Бавария Кеңестік Республикасы 1919 жылғы революциялық күрестің шарықтау шегі болды. Ол жаншылғаннан кейін жұмысшы қозғалысы бәсеңдеп, Қараша революциясы кезінде құрылған кеңестер мен атқару комитеттері таратылды.
Ұлттық жиналыс, Веймар Республикасы және жаңа конституциялық тәртіп
Қараша революциясының үшінші кезеңі 1919 жылғы 19 қаңтардағы Ұлттық жиналыс сайлауымен және революциялық күштердің жеңілісімен аяқталды. Сайлауда 54,5% дауыспен буржуазиялық партиялар басым түсіп, парламентке (Ұлттық жиналысқа) негізінен буржуазиялық депутаттар өтті.
6 ақпанда Веймар қаласында Ұлттық жиналыс сессиясы ашылды. Республика «Веймар Республикасы» деп аталып, атауы осы қаламен байланысты болды. Елдегі саяси тұрақсыздыққа қарамастан, депутаттар жаңа үкімет құруға және оның міндеттерін айқындауға кірісті. Ұлттық жиналыстың қолдауымен Ф. Шейдеман бастаған үкімет құрылды; оның құрамына ГСДП, Центр және Герман демократиялық партиясы өкілдері кірді. Республика президенті болып Ф. Эберт сайланды.
1919 жылғы Веймар Конституциясы
Конституция жобасы бойынша талқылаулар қызу өтті. 1919 жылғы 31 шілдеде Ұлттық жиналыс Конституция жобасын бекітті, ал 4 тамызда ол күшіне енді. Веймар Конституциясы Германияны республика деп жариялап, халықты мемлекеттік биліктің негізгі тірегі ретінде таныды. Конституция еңбек етуге, адам құқықтарын қорғауға және білім алуға кепілдік берді.
- 20 жасқа толған азаматтарға жалпыға бірдей сайлау құқығы берілді; референдум өткізу мүмкіндігі қарастырылды.
- Заң шығарушы орган ретінде Рейхстаг бекітілді; жергілікті деңгейде ландтагтар жұмыс істеді.
- Жоғарғы палата Рейхсрат жергілікті парламенттерден құрылып, заңдарды тежеу және вето қою құқығына ие болды.
- Атқарушы билік президенттің қолына шоғырланды: канцлер мен министрлерді тағайындады, жоғарғы әскери қолбасшы болды.
- 48-бап бойынша төтенше жағдай жариялау, рейхстагты тарату және ерекше өкілеттіктерді іске қосу мүмкіндігі қарастырылды.
Бұл ережелер президенттік биліктің күшеюіне және жеке-дара басқаруға мүмкіндік беретін тетіктердің қалыптасуына жол ашты.
Экономикалық-әлеуметтік бағдарлама және мемлекеттік реттеу
1919 жылғы наурызда Ұлттық жиналыс экономикалық-әлеуметтік бағдарламаны бекітті. Бағдарлама жеке меншіктің барлық түрін сақтауға мүмкіндік берді, ал өндірісті басқару мен реттеу мемлекеттің құзырында қалды. Көмір өндірісі жеке меншік сақтала отырып, мемлекеттік реттеуге берілді; оны басқару үшін Империялық көмір кеңесі құрылды.
1919 жылғы сәуірде өндірісті басқаруға фабрика-зауыт комитеттері тартылып, жұмысшылардың қатысуы кеңейді. Өндірістік кеңестердің құқықтары күшейді. Бұл жүйе бір жағынан мемлекеттік реттеудің жаңа үлгісі ретінде мемлекеттік-монополиялық капитализм тетіктерін нығайтса, екінші жағынан өндірістегі еңбек ынтымақтастығын қалыптастыруға бағытталды.
Кең көлемдегі реформаларды Ұлттық жиналыс арқылы іске асыру буржуазияға тиімді болды. Сонымен бірге әлеуметтік реформалардың бір бөлігі Қараша революциясынан кейінгі еңбекші халықтың қысымымен және қол жеткізген нәтижелерімен байланысты болды.