Авторлық таным
Виртуалдылық және көркем мәтін: оқырман санасындағы бейне
ХХІ ғасыр — ақпараттық технологиялар ғасыры. Қарапайым қарым-қатынастың өзі жаппай виртуалдық сипат алған кезеңде бұл құбылыстың қоғамның әр саласына, соның ішінде өнер мен мәдениетке әсер етуі — заңды құбылыс. Әдебиетте, әсіресе, басты назар «дайын тұрған» виртуалды бейнеге емес, сол бейнені қалыптастыратын мәтінге ауысады: таза виртуалды бейне өздігінен талдау нысаны бола алмайды, талдау мәтін арқылы ғана жүзеге асады.
Оқырман санасында виртуалды бейне мәтіннің ішкі механизмдері арқылы орнығады. Сондықтан көркем шығарманы талдау — ең алдымен, белгілі бір бейнені «жасайтын» тілдік, сюжеттік, символдық және психологиялық құрылымдарды талдау.
Виртуалды бейненің негізгі түрлері
- Номинативті виртуалды бейне — ұғымға, атауға айналған, дербес кейіпкер ретінде танылатын бейне.
- Виртуалды бейне-троп — адамның ішкі жан-дүниесін, өзін-өзі бейнелеуін аңғартатын көркем тәсіл.
Неге барлық кейіпкер «виртуалды»?
Көркем туындыдағы кейіпкер нақтылы өмірде емес, алдымен автордың ішкі әлемінде, кейін оқырман шығарманы қабылдаған сәтте оның ішкі әлемінде өмір сүреді. Сол себепті автор өз «виртуалды адамдарын» нақтылы өмірдегі адам секілді қылық жасауға ерікті етеді: олар біреуді бейнелейді (сыртқы келбет, мінез, әрекет) немесе өз-өзін сипаттайды (жан күйі, ішкі монолог, рефлексия).
Қазіргі қазақ прозасындағы виртуалды кейіпкерлер: ұғымға жан бітіру
Қазіргі қазақ прозасында виртуалдылық адамзатқа мәңгі ортақ тақырыптарды (адамгершілік, мейірім, жалқаулық, пендешілік және т.б.) жаңа пішінде бейнелеуге мүмкіндік береді. Мұнда «қасиеттер» мен «ұғымдар» кейіпкерге айналып, сюжет пен психологиялық шиеленістің өзегіне шығады.
Т. Шапай — «Дос»: Тәуба кейіпкерге айналғанда
Тұрсынжан Шапай әңгімесін «Менің бір досым бар еді…» деп бастап, кейіпкерін өкініш пен сағынышқа батырады. Ерекшелігі — көзге көрінбейтін, бет-бейнесі жоқ елесті «персонаж» деңгейіне көтеруі. Бұл прозада иррационалдық сипат, пәлсапа мен ғибрат қабаттасып жатады.
Дос бейнесі — рухани қасиет, адамшылық ділі. Кейіпкер досының атын өзі айтады: «Тәуба». Бірінші жақтан баяндау — автордың сүйікті тәсілі: «мен» арқылы ішкі арпалыс, тәубадан айрылудың қасіреті ашылады.
Е. Батпанов — «Жанымдай көретінім жауым екен»: Жалқаулықтың «аты»
Бұл мөлтек әңгімеде лирикалық кейіпкер «жанымдай жақсы көргені» ақыры жау болып шыққанын айтады. Авторлық түйін бір-ақ ауыз сөзбен ашылады: жаудың аты — Жалқаулық.
Осылайша, «Жалқаулыққа жан бітіп», ол тірі образға айналады. Бұл тәсіл Т. Шапайдың «Тәубасына» ұқсас: абстракт ұғым көркем кеңістікте әрекет ететін кейіпкерге айналып, адам болмысының әлсіз тұстарын дәл нысанаға алады.
Г. Шойбекова — «Адамгершілік», «Шындық»: қасиеттің мінезі бар
«Адамгершілік» әңгімесі ертегіше пішінде басталады. Жазушы ізгі қасиетті жай ұран етпейді, керісінше, оны «жабысқақ», адамды мезі ететін мінез иесі ретінде суреттеп, ойды ишарамен, шиеленістіру арқылы жеткізеді. Кейіпкер мен Адамгершілік арасында виртуалды диалог өкпе-наз түрінде өрбиді.
«Шындық» әңгімесінде басты кейіпкер «жалаңаш» күйінде беріледі: адамдар одан жерініп, ол жалғыздыққа бой ұрады; жақындау үшін бет-жүзін бояуға, маска тағуға мәжбүр. Мұндағы негізгі идея — тәннің емес, рухтың тазаруы. «Бүркемесіз шындық», «боямасыз шындық» тіркестері авторлық танымда кері бұрылып, «бүркемелі» әрі «боямалы» шындыққа айналады — бұл тілдік қолданыстан сюжет тудырудың шебер үлгісі.
Интерпретация және фольклорлық арқау: «Аңыз»
Т. Шапайдың «Аңыз» әңгімесі интерпретация үлгісінде жазылады (Ж. Қорғасбектің «Қасқыр адам» хикаятымен байланысты). Мұнда Жақсылық басты кейіпкер ретінде алынып, оған қарсы Зұлымдық қасқыр бейнесінде тұлғаланады. Жанры — этюдке жақын, бір үзік ойдың әсері; лейтмотиві: «Содан бері Жақсылық Зұлымдықты асырап келеді екен». Бұл — қазақ ертегілері мен аңыздарының сарынын жаңғыртқан қазіргі прозалық шешім.
Мистикалық проза: «жазмыш», айна, көл және екі әлемнің шекарасы
Қазіргі қазақ мистикалық прозасының арқауы фольклордан бастау алады. Ежелгі мистикалық аңыз-әңгімелер бүгінгі күні реминисценция және интерпретация тәсілдері арқылы қайта түлеп, жаңа көркем сипатқа ие болып отыр.
Т. Шапай — «Жазу»: маңдайдағы жазу трагедиялық биікке көтерілгенде
«Жазу» — мистикалық әңгіме: діни мәтіндерде айтылатын адамның өмір құпиясын жазған «жазмыш тақтасы» елес түрінде беріледі. Кейіпкердің соңынан қалмайтын, жел ұшыратын бір жапырақ қағаз — қазақ дүниетанымындағы маңдайдағы жазудың символы.
Мұнда ұлттық таным мен мұсылмандық түсінік астасып, бұйрық, тағдыр, жазмыш идеялары пафоспен беріледі. Сол себепті авторлық таным мен діни танымның ара жігін ажырату кейде қиындайды — бірақ дәл осы мистикалық тебіреніс әсер етудің көркем тәсілі ретінде жұмыс істейді.
М. Мағауин — «Тағдыр жазуы»: жалқы тағдыр және тұлғалық «мен»
«Тағдыр жазуы» да мистикалық болғанымен, пішіні бөлек: Т. Шапайда — жалпы адамзаттық тағдырдың елесі басым болса, Мағауинде — жазушының жеке тағдыры, тұлғалық «мені» алға шығады. Бұл — белгілі бір мағынада «Мен» романындағы тұлғалық концепцияның мистикалық нұсқасы іспетті.
Бірінші мәтінде Құдайға құлшылық идеясы астарлана сезілсе, екіншісінде құдай идеясы айқын емес. Балалық шақ баянынан автор қарттық белесіне бір-ақ өтеді; өң мен түстің арасы көмескі. Тағдыр мен шығармашылық тұтасып, «өлмейтін сөз ғана» деген идеяға ұласады.
Көл, айна және ажал символикасы
Т. Шапайдың «Көл» әңгімесінде көл — «Өлі көл»: мифтегі о дүниенің суындай сұмдық тылсым. Қара тылсым көл астарында белгісіздік пен ажалдың құпиясы жатыр; ажал «су» түрінде тұлғаланып, «өзекті жанға бір өлім» дейтін философияны қозғайды. Көне ұғымдағы «су аяғы — құрдым» идеясы да осы символикаға жақын: су — осы дүние мен о дүние арасындағы шекара.
Мистикалық прозадағы өзекті мотивтің бірі — айна. Мифологиялық танымда айна екі әлемнің шебі ретінде қарастырылады; философиялық тұрғыда ол өзін-өзі танудың құралы. М. М. Бахтин айна феноменін «басқалардың көзқарасы» категориясымен сабақтастырады: айна кейіпкерге өз ішкі әлемін және сыртқы қалпын автор көмегінсіз-ақ танытуға мүмкіндік береді.
«Айна сарай»: жады, сана дағдарысы және экзистенциялық түйін
Т. Шапайдың «Айна сарай» әңгімесінде елес, қиял, аңсар шегіне жеткізіле әсіреленеді. Айна мифологемі арқылы уақыт пен кеңістік сығымдалып, жинақталады; сана дағдарысы мен экзистенциялық ойлар айқын сезіледі.
Туындыда кейіпкердің аты жоқ: ол — «сіз бен біз». Айна түрлерінің көптігі («өлі айна», «қара айналар», «аңғал айналар») кейіпкердің өзін-өзі тануға ұмтылысын әр қырынан көрсетеді. Тылсым қабаттар мол, трактат әсерін береді; қазақ прозасында мұндай пішіндегі әңгіме сирек.
«Әулие»: айна және екіжүзділіктің бетпердесі
«Әулие» әңгімесінде айна — адамның өзіне үңілуінің символы. Кейіпкер айнаға қайта-қайта қарап, өзін мойындататын тұсқа келеді: «Кеспірі мына сықпытты кісіден өз басым аулағырақ жүрер едім». Оқиға барысында құбылмалы мінез, жұртқа жағыну психологиясы ашылады.
Әңгімеде кітапшылдық, цитаталық ойлау, Абай мен Монтеньге сілтеме жасау байқалады; жасырын мәтін ретінде Ғ. Мүсіреповтің «Этнографиялық әңгімесін» еске түсіретін ишара бар. Финалда айнада бейненің жоғалуы — қоғамдағы өтірік, дақпырт, жалған мақтаудың көркем метафорасы.
Өлімнен кейінгі кеңістік және жаңа буын мистикалары
Т. Нұрмағамбетов — «Кене»: ауыр психология және «жан» көзі
«Кене» туындысында баяндау бірінші жақтан, кененің «көзімен» беріледі. Әңгіменің психологиялық салмағы ауыр: кеше ғана тірі жүрген адамның өлгеннен кейінгі хәлін, тыншымайтын жан күйін көрсету арқылы өмір мен өлім шекарасы сұраққа айналады.
Автор кейіпкерін жалғыздықта қалдырып, сол жалғыздықтың формасын — кене болмысын — символдық тірек етеді. Оқиға желісі «жанның көзімен» көргендей әсер қалдырып, мистиканы психологиялық тереңдікпен ұштастырады.
Қ. Мүбарак: киелі сандар, өң мен түс, және стильдік осал тұстар
Қ. Мүбарактың «Жетінші көр» әңгімесінде мистикалық сарын халық нанымындағы киелі әрі қатерлі сандардың идеялық жүгін танытуға бағытталған. Негізгі түйін: «Жазмыштан озмыш жоқ».
Сонымен бірге, мәтінде сөйлем құраудағы кейбір олқылықтар, қайталаулар байқалады. «Өң мен түс» араласатын мистикалық мезетті автор ерекше жақсы көргенімен, кей тұста ұсақ детальдарға сүрініп, композициялық тұтастық әлсіреп қалады.
«Жат құшақ» әңгімесінде қазақтың Едіге туралы аңызынан алынған сюжет көркем түрлендіру арқылы беріледі; «талығып», «талықсып», «талмаурап» сияқты көсемшелер өң мен түстің аралығындағы халді эмоционалдық реңкпен жеткізеді. Алайда кейіпкерлердің жиі атсыз қалуы («әнші», «жігіт», «әйел») бейненің бедерін көмескілендіреді: нақты есімдер қолданылса, портрет пен даралық айқынырақ ашылар еді.
Қорытынды: виртуалды және мистикалық прозаның өміршең арнасы
Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ әңгімесіндегі виртуалды және мистикалық желілер өзіндік өрнегімен, жаңа ой түйіндерімен ерекшеленеді. Бұл тақырыпқа көптеген қаламгерлер барғанымен, түпкі мәселе ортақ: адам болмысының ішкі қақтығыстары, жалғыздық, тәуба, шындық, тағдыр және рухани тазару.
Виртуалды проза тамырын фольклордан алып, бүгінге дейін өміршеңдігін жоғалтқан жоқ: мистикалық аңыз-әңгімелер жаңа дәуірде жаңаша өң алып, қазіргі прозаның көркемдік мүмкіндігін кеңейтіп отыр.