Мысал жанрының қазақ
Қазақ тіліндегі аударма саласының тарихы
Жер шарындағы алуан түрлі халықтардың сенімі, тілі мен діні, табиғи ортасы мен шаруашылық қалпы олардың рухани дүниетанымын қалыптастыратыны белгілі. Осы халықтардың қордаланған бай рухани қазынасын ортақ пайдалану, кәдеге жарату, игілікке айналдыру — ғылыми таным көкжиегін кеңейтіп, дамудың жаңа сатысына көтерілуге жол ашатын маңызды мәселе.
Іргелі мемлекеттер өркендеу жолында өздеріне дейінгі елдердің озық тәжірибесінен үлгі алып, қажетті ақпаратпен дер кезінде алмасуға ұмтылды. Бұл үшін бір тілдегі деректі екінші тілге түпнұсқаның мәні мен рухын сақтай отырып дәл жеткізудің амал-тәсілдерін меңгеру қажет болды. Сондықтан қоғамдық құрылыс қай деңгейде болмасын, аударманың мұқтаждығы мемлекет үшін стратегиялық тиімділік пен қажеттілікті айқындайды.
Негізгі ой
Аударма — халықтардың рухани-мәдени тәжірибесін өзара игерудің, ғылыми ой мен қоғамдық сананы дамытудың шешуші құралдарының бірі.
Қазақ аудармасының орны және тарихи алғышарттары
Қазақ тіліндегі аударма саласы қоғамдық ғылымдар ішінде салыстырмалы түрде кенже дамыған бағыттардың бірі екені жасырын емес. Дегенмен әлем тілдеріндегі әдеби мұраларды қазақша сөйлеткен көркем аудармалар бұл бағытта қыруар еңбек атқарылғанын дәлелдейді. Мұндай жұмыстар әр дәуірдегі қоғамдық-саяси ахуалға байланысты әрқалай жүзеге асты.
Кеңестік идеология тұсында аударма өнеріне «халықтар достығының дәнекері» ретінде ерекше мән берілді. Ал тәуелсіздік кезеңінде аударматану мәселелеріне ұлттық таным тұрғысынан жаңаша қарауға мүмкіндік туды: бұрын көлеңкеде қалған деректер қайта қарастырылып, батыл ғылыми пайымдаулар көбейді.
Тарихи шындық
Аударма тарихын бағалауда еуроцентристік көзқарас ұзақ уақыт бойы мәдениетімізге тікелей қатысты маңызды дәйектердің толық еленуіне кедергі келтірді.
Зерттеу өзегі
Аударманы ұлттың даму үрдісімен сабақтастыра зерттеу лексикадағы кірме қабаттың табиғатын, мәдени байланыстардың терең іздерін ашуға көмектеседі.
Ежелгі дәуірден жеткен айғақ: руна мәтіндері және қытайша аударма
Қазақ тілінің лексикалық қабатында қытай, моңғол, араб, парсы, орыс және Еуропа тілдерінен енген сөздердің орны бар. Бірақ олардың толық сіңісу жолы мен тарихи-мәдени себептері түгел ашылды деу ертерек.
Бұл тұрғыда бағзы руникалық ескерткіштер маңызды дерек көзі саналады. Мәселен, мәтіндерде табғаш халқымен арадағы аумақтық-шекаралық тұтастықты мойындау, елдік мәселелерді бейбіт келісім арқылы шешу секілді бітімгершілік сарын жиі ұшырасады. VII ғасырдан сыр шертетін Күлтегін жазба мұрасының бір қырындағы қытай тіліндегі аудармасының бүгінге дейін сақталуы — аударма тәжірибесінің ерте кезеңнен бастау алатынын көрсететін мәнді айғақ.
Назар аударатын жайт
Аударма тарихын тек сыртқы ықпалға телімей, түркі жазба дәстүрі мен көптілді кеңістіктің өз ішіндегі деректер арқылы да таразылау қажет.
Аударма теориясы: функционалдық теңбе-теңдік ұстанымы
«Аудару» ұғымын көпшілік жеңіл түсінгенімен, оның теориялық-әдістемелік тұғырын тарқатып, аналитикалық тұрғыдан талдаған еңбектер аз. Осы орайда аударматанудың лингвистикалық және лингвомәдени мәселелерін кәсіби деңгейде көтерген Айман Алдашеваның зерттеулерін атап өткен жөн. Ғалым «Аударма және қазақтың ұлттық мәдениеті» бөлімінде аударманың күрделі табиғатын жан-жақты пайымдап, бұрын еленбей келген жайттарға назар аударады.
Анықтама
Аударма — бір тілде жазылған мәтінді екінші тіл арқылы жеткізу, сондай-ақ осы әрекет нәтижесінде пайда болған мәтін, туынды. Тақырыбы, мазмұны және стильдік белгілері бар дайын мәтін екінші тілде функционалдық тұрғыдан теңбе-тең балама ретінде жасалуы тиіс.
Түпнұсқа қызметі
Ақпараттық ықпал етуі, эстетикалық әсері және жанрлық-стильдік табиғаты сақталуы керек.
Аударма қызметі
Сол қызметті екінші тілдің лексикалық, грамматикалық-синтаксистік мүмкіндіктері арқылы дәл әрі табиғи түрде атқаруы тиіс.
Функционалдық теңбе-теңдікке ұмтылу аудармашыны тілдік құралдарды мақсатқа сай іріктеуге жетелейді: мәтіннің жанры мен стиліне, сөйлеу табиғатына, адресаттың қабылдауына қарай лексика да, синтаксис те қайта құрылады.
Цензура, мысал жанры және аударма тәжірибесі
Әлемдік әдеби үдерісте тәжірибе алмасудың сан түрлі жолы бар. Қоғамдық ойдың эволюциясы барысында үстем билік цензураны енгізіп, шығармашылық еркіндікті шектеуге ұмтылған кезеңдер аз болмаған. Ал қаламгерлер қоғамның кемшілігін тұспалдап жеткізу үшін астарлы тілге, жанама бейнелеу тәсілдеріне жүгінді. Осындай жағдайда мысал жанры кең таралып, қоғамдық сананы серпілтудің әсерлі құралына айналды.
Қазақ әдебиетіндегі үлгі
Мысал жанры туралы сөз болғанда, орыстың көрнекті қаламгері Иван Андреевич Крылов (1768–1844) еске түседі. Қазақ топырағында оның туындыларын Абай, Спандияр Көбеев, Бекет Өтетілеуов, Ахмет Байтұрсынұлы сынды қаламгерлер ана тілімізде сөйлетті.
1894 жылы «Дала уалаяты» газетінде И. Крыловтың «Инелік пен құмырсқа» мысалы (аударған А. Құрманбаев) жариялануы — қазақ әдебиеті үшін жаңа арнаның бастауын білдірген маңызды оқиғалардың бірі.
Сонымен қатар мысал жанрының терең тамырын еске салатын деректер де бар: зерттеуші Сэмюэл Н. Крамер Кіші Азия өңіріндегі шумерлерден табылған қыш тақташалардағы 295 мақал мен мысал үлгілерін мысалға алып, эзоптық тілдің ерте дәуірлерде-ақ қалыптасқанын атап көрсетеді. Бұл дерек мысал жанрының кең өркениеттік ортақтастығын айқындай түседі.
Алаш зиялылары және ХХ ғасыр басындағы аударма серпіні
XVIII–XIX ғасырлардағы сыншыл-реалистік, демократиялық бағыттағы орыс әдебиетінің тәжірибесі кейін қазақ оқығандары арқылы аударма арнасына түсті. XIX–XX ғасырларда қыр елінің озық ойлы ағартушылары аударма арқылы жаңалықты, білімді, әдеби үлгіні көшпелі қазақ қоғамының түкпір-түкпіріне таратты.
XX ғасырдың басында Алаш зиялылары аудармаға айрықша көңіл бөліп, Еуропа мен орыс классикасының таңдаулы үлгілерін қазақша сөйлетіп, ұлт мәдениетіне рухани қазына қосты. Алайда кеңестік дәуірдегі солақай саясат олардың есімін көмескілендіріп, аударма саласына сіңірген еңбегінің бір бөлігі әділ бағасын ала алмай қалды.
Тәуелсіздік кезеңіндегі міндет
Алаш қайраткерлерінің аударма мұрасын ұлттық мүдде тұрғысынан қайта зерделеп, жаңаша бағалау — осы саланың бағыт-бағдарын айқындауға ықпал ететін маңызды қадам.
Қорытынды: ортақ рухани игілікке бастайтын көпір
Қысқасы, жер бетіндегі сан алуан ұлт пен ұлыстан шыққан ғұлама тұлғалардың әлемдік мәдениетке қосқан даналық ойлары мен ғибратты тағылымдары, ізгілік пен имандылыққа, табиғатты сүю мен аялауға үндейтін толғаныстары түпнұсқадан адамзатқа ортақ рухани игілікке айналудың кілті — аударма.
Сондықтан аударма саласының ғылыми-теориялық негізі де, тілдік-тәжірибелік қолданысы да, шеберлік машығы да үздіксіз өсіп, кемелдене түсуі қажет. Бұл — ұлттық мәдениеттің әлемдік кеңістікпен тең сұхбат құруына мүмкіндік беретін ұзақ мерзімді рухани міндет.