Мәліметтерді анықтау тілі және мәліметтерді басқару тілі
МББЖ-ның пайда болуы және файлдық жүйелердің рөлі
1960-жылдары мәліметтерді тиімді сақтап, өңдеуге деген сұраныс арнайы программалық кешендерді — мәліметтер базасын басқару жүйелерін (МББЖ) — жасауға алып келді. Бұл бағыттың бастауында мәліметтер базасын ұйымдастыру үшін файлдық жүйелерді қолданудың алғашқы тәжірибелері тұрды.
Файлдық жүйелер үлкен көлемдегі ақпаратпен жұмыс істеудегі бірқатар мәселелерді анықтап берді және мәліметтер базасы теориясының дамуына негізгі бағдар қалыптастырды. Егер қолданбалы ақпараттық жүйе белгілі бір қасиеттері бар мәліметтерді басқару жүйесіне сүйенсе, онда ол жүйе МББЖ ретінде қарастырылады.
Негізгі ерекшелік
МББЖ-ның басты айырмашылығы — тек мәліметтердің өзін ғана емес, сонымен бірге олардың сипаты мен құрылымын сақтау, енгізу және басқаруға арналған процедуралардың болуы.
Ақпарат түрлері және интеграция үрдісі
Текстік редакторлардың, кестелік процессорлардың және графикалық редакторлардың мүмкіндіктерін біріктіретін интеграцияланған пакеттерді жасауға ұмтылыс байқалды. Бірдей операцияларды (мысалы, мәліметтерді құру және өңдеу) орындайтын түрлі программалардың көп болуы ақпараттың негізгі үш түрімен байланысты: сандық, графикалық, мәтіндік.
МББЖ көбіне ақпаратты сақтауға қолданылады және осы мәліметтердің барлық типтерін біртұтас ортада біріктіруге мүмкіндік береді. Қазіргі таңда ақпараттың тағы екі түрі белсенді дамып келеді: дыбыстық және бейне мәліметтер. Оларға арналған редакторлар жасалған, әрі болашақта олар мәліметтер базасының ажырамас бөлігіне айналуы ықтимал.
Иерархиялық/желілік тәсілдер және қатынастар
Берілген анықтамалар иерархиялық және желілік МББЖ-ларда қолданылатын бағыт көрсетушілер (сілтемелер) үшін тікелей орын қалдырмайды. Соған қарамастан, МББЖ «ата-ұрпақ» (parent–child) қатынасын жүзеге асыра алады, бірақ бұл байланыстар кестелердегі мәліметтердің мәндері арқылы беріледі.
Терминдердің қалыптасуы
МББЖ басқаратын және сақталатын мәліметтердің сипаттамалары бар файлдарды бастапқыда мәліметтер банкі деп атады, кейін бұл ұғым мәліметтер базасы атауына орнықты.
Модельдер және МББЖ-ның міндеттері
Мәліметтер модельдерін шартты түрде үш категорияға бөлуге болады: объектілі, жазбаға негізделген және физикалық. МББЖ қолданушыларға мәліметтерді сақтауға, шығаруға және жаңартуға мүмкіндік беруі тиіс.
Сондай-ақ МББЖ-да қолданушыларға арналған каталог болуы керек. Онда мәліметтер элементтерінің сипаттамалары (бейнесі) сақталады. МББЖ-ның негізгі мақсаты — қолданушыға қажетті ақпаратты автоматты түрде беру.
Үш деңгейлі архитектура (ANSI-SPARC)
Комитет үш деңгейлі архитектураны қолдануды ұсынды. Ол: ішкі, сыртқы және концептуалды деңгейлерден тұрады.
Сыртқы деңгей
Қолданушы қабылдайтын көрініс (пайдаланушыға ыңғайлы ұсыну).
Концептуалды деңгей
Мәліметтер базасында қандай мәліметтер бар және олардың өзара байланысын сипаттайды.
Ішкі деңгей
МББЖ мен операциялық жүйе қабылдайтын сақтау/орналастыру деңгейі.
DDL және DML: ішкі тілдің екі бөлігі
МББЖ-ның мәліметтермен жұмыстағы ішкі тілі екі бөліктен тұрады: мәліметтерді анықтау тілі (DDL) және мәліметтерді басқару тілі (DML). DDL мәліметтер схемасын анықтауға қолданылса, DML мәліметтерді оқу және жаңартуға арналған.
Мәліметтерді басқару операциялары
- Мәліметтер базасына жаңа мәліметтер енгізу
- Мәліметтер базасында сақталған ақпаратты модификациялау
- Мәліметтер базасындағы ақпаратты шығару
- Мәліметтер базасынан ақпаратты өшіру
Мәліметтер моделі: негізгі құрамдастар
Мәліметтер моделі — мәліметтерді бейнелеуге арналған түсініктердің интеграцияланған жиынтығы. Оны үш компоненттің қосындысы ретінде қарастыруға болады:
Құрылымдық бөлік
Мәліметтер базасының құрылуына арналған ережелер жиыны.
Басқару бөлігі
Мәліметтермен орындалатын операциялардың типтері.
Тұтастық
Мәліметтердің дұрыстығы мен сәйкестігін сақтайтын шектеулер.
Жүйелік каталог (мәліметтер сөздігі)
ANSI-SPARC архитектурасының маңызды ерекшелігі — схема мен қолданушылар туралы ақпарат сақталатын жүйелік каталогтың (мәліметтер сөздігінің) болуы. Жүйелік каталог ақпаратты орталықтандырылған түрде сақтайды және басқаруға көмектеседі.
Каталогта сақталатын ақпарат
- Элементтердің аты, типі, көлемі
- Қатынастардың (relation) атауы
- Тұтастық шектеулері
- Рұқсаты бар қолданушылардың аттары
- Ішкі, сыртқы, концептуалды схемалар
- Статистикалық мәліметтер
Жүйелік каталогтың артықшылықтары
- Мәліметтер туралы ақпарат бір жерде орталықтандырылып жинақталады және сақталады.
- Анықтамалар арқылы ақпараттың мәнін түсіну жеңілдейді және басқа қолданушыларға да түсінікті болады.
- Хабар алмасу және келісу (үйлестіру) процестері жеңілдейді.
- Орталықтандырудың арқасында жетіспеушіліктер мен ақауларды табу оңайырақ.
- Мәліметтер базасына енгізілген өзгерістер протоколданады.
- Қауіпсіздік деңгейі артады.
- Мәліметтердің тұтастығын қамтамасыз ету жеңілдейді.
- Сақталатын ақпаратқа аудит жүргізуге мүмкіндік береді.
Ескерту
Түпнұсқада «Сурет 1. МББЖ-ны қолданғанда программалар мен мәліметтердің байланысы» туралы сілтеме берілген, алайда сурет мазмұны ұсынылмағандықтан бұл мәтінде тек контексті сақталды.