Стандартты емес кәсіптік бағдар беру сабақтарын өткізу әдістері туралы қазақша реферат
Мектептегі кәсіптік бағдар беру: мақсаты мен маңызы
Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысы оқушылардың мамандықты саналы түрде таңдай алуына бағытталады. Бұл үшін оқушыларға кәсіптер туралы ақпарат, кәсіптік жарамдылық, сұранысқа ие мамандықтар, кәсіби мансап, сондай-ақ адамның кәсіби қасиеттері туралы жүйелі мәлімет беріледі. Мұнда қоршаған ортамен (ата-ана, жолдастар, таныстар, достар, әріптестер) өзара сыйластыққа негізделген қарым-қатынас мәдениеті де маңызды орын алады.
Мәселені тиімді шешу үшін оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыруда оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай формалар мен әдістер қолданылады. Сабақта оқушылардың қызығушылығын арттыру мақсатында әдіс-тәсілдерді жаңартып, ұйымдастыру формасын түрлендіріп отыру — мұғалімнің басты міндеттерінің бірі. Мұндай жағдайда педагогтің шеберлігі мен ұйымдастырушылық қабілеті айқын көрінуі тиіс.
Негізгі түйін
Стандартты емес кәсіптік бағдар беру сабақтары оқушылардың қызығушылығын оятып, немқұрайлығын азайтады, оқу дағдысын қалыптастырады, көңіл-күйін көтереді және терең, тиянақты білімнің орнығуына ықпал етеді.
Стандартты емес сабақ: анықтама және педагогикалық міндет
И.П. Подласыйдың анықтамасы бойынша, стандартты емес сабақ — құрылымы бар, түрлендірілген сабақ түрі. Мұндай сабақтарды жаңа материалды меңгерту кезінде де, білімді бекіту мен қорытындылауда да қолдануға болады.
Мұғалімнің негізгі міндеті
Мұғалімнің міндеті тек тапсырманы түсіндіріп, көрсетіп беру емес. Ең маңыздысы — оқушыны жұмысты ұйымдасқан түрде орындауға, мәселені шешуге үйрету және кәсіптік бағдар беру арқылы өзіндік әрекетке бағыттау.
Нәтиже 1
Сабаққа қызығушылық артады, мамандық туралы түсінік кеңейеді.
Нәтиже 2
Білім, білік және дағдылар жүйелі түрде қалыптасады.
Әсіресе бекіту және қайталау сабақтарында оқушының қызығушылығы төмендеуі мүмкін. Осы кезеңдерде стандартты емес сабақ формаларын қолдану оқу үдерісін әлдеқайда тартымды етеді және мұғалім мен оқушыны шығармашылық серіктестікке жетелейді.
Стандартты емес сабақ түрлері: тиімді тәсілдер
Ойын сабақ
Ойын сабағы оқушылардың шығармашылық қабілетін, логикалық ойлауын және оқу белсенділігін дамытады. Мұндай формат кәсіптік бағдар беруде ерекше қолайлы: оқушы өзін еркін сезінеді, белсенді қатысады және жаңа мазмұнды табиғи түрде меңгереді.
Сөзжұмбақ (кроссворд)
Сөзжұмбақ оқушылардың білім көкжиегін тексеруге және өтілген материалды қаншалықты меңгергенін анықтауға тиімді. Жұмбақ шешу — шығармашылық үдеріс: ойды жүйелейді, дәлелдеуге үйретеді.
- Сызу қиындығын азайту үшін сөзжұмбақты сұрақтарымен бірге алдын ала тақтаға жазып қою ұсынылады.
- «Қалташа әдісін» қолдануға болады: кеспе қағаздың бір бетіне жауап, екінші бетіне тапсырма жазылады.
- Тақырыптық сөзжұмбақ жеке жұмыста да тиімді.
Логикалық тапсырмалар мен жұмбақтар
Логикалық тапсырмалар оқушының жас және психологиялық ерекшелігіне сәйкес іріктеледі. Жұмбақтарды шешу ойды ширатып, пікірді негіздеуге және дәлелдеуге дағдыландырады.
Практикалық қағида
Қиындығы әртүрлі тапсырмалар тізбегін беріңіз: жеңілден күрделіге қарай. Бұл қатысуды көбейтеді және «сәттілік тәжірибесін» қалыптастырады.
Сауалнама ойыны
Сауалнама сабағы сұрақ қою және жедел жауап алумен ұштасады. Кім көп әрі дәл жауап берсе, сол жеңімпаз атанады. Бұл әдісті сабақтың басында қайталау үшін, сабақ ортасында түсінуді анықтау үшін, сабақ соңында білімді тексеру үшін қолдануға болады.
Ұйымдастыру
Сұрақтарды алдын ала қағазға жазып қоюға немесе тақтаға жазып, бетін жауып қоюға болады.
Бағалау өлшемі
Тек дұрыс жауап емес, жауап беру жылдамдығы да есепке алынады.
Кезектілік
Оқушылар жауапты кезекпен береді, бұл тәртіп пен әділдікті күшейтеді.
«Үндемес» ойыны (ауызша жауапты алмастыру)
Әр оқушыда келісу/келіспеуді білдіретін белгілер болады. Оқушы жауаппен келіссе — көк кеспені, келіспесе — қызыл кеспені көтереді. Бұл тәсіл сыныпта тыныштықты сақтай отырып, меңгеру деңгейін жылдам анықтауға мүмкіндік береді.
Шығармашылық сабақ
Шығармашылық сабақта оқушылардың өз бетінше өнімді жұмыс істеуіне басымдық беріледі. Қажет болса, үлгерімі жоғары оқушыларды іріктеп, топтарға бөлуге болады.
Үлгі сценарий
- 10 минут ішінде 1–2 топ тақырып бойынша кроссворд құрастырады.
- 3–4 топ сол кроссвордтың жауаптарын ұсынады.
- Қазылар алқасы әр топтың жұмысын критерий бойынша бағалайды.
Стандартты емес сабақты жоспарлау және дайындық кезеңдері
Сабақтың тиімділігіне екі фактор ерекше әсер етеді: мұқият дайындық және шебер өткізу. Оқушылардың оқу мүмкіндігін ескермей, дұрыс жоспарланбаған сабақ сапалы нәтиже бермейді. Дайындық — нәтижеге жеткізетін шаралар жүйесін құру және оқу-тәрбие үдерісін дұрыс ұйымдастыру.
Дайындыққа арналған қысқа чек-парақ
- Бөлімдерді тақырыптарға бөліп, әр тақырыпқа сағат санын белгілеу
- Бағдарлама, әдістемелік құрал, оқулық және қосымша әдебиеттермен жұмыс
- Сабақтың білімдік, тәрбиелік және дамытушылық мақсаттарын нақтылау
- Тақырыпты ашуға қажетті мәліметтерді іріктеу, тірек білімдерді анықтау
- Оқушы есінде қалуы тиіс негізгі ұғымдар мен деректерді белгілеу
- Сабақ құрылымын, типін және әдіс-тәсілдерін таңдау
- Пәнаралық және тақырыпішілік байланысты көрсету
- Әр кезеңдегі мұғалім мен оқушы әрекеттерін жоспарлау
- Білімді өзгерген жағдайда қолдандыруға бағытталған тапсырмалар дайындау
- Дидактикалық материалдарды іріктеу (плакат, карточка, сызба, т.б.)
- Техникалық оқыту құралдарын алдын ала тексеру
- Тақтаға жазылатын материал мен көрнекілікті алдын ала жоспарлау
- Өздік жұмыстардың көлемі мен түрін анықтау
- Бекіту, қорытындылау және жүйелеу тәсілдерін белгілеу
- Білім/іскерлікті тексеру түрлерін жоспарлау, бағаланатын оқушылар тізімін құру
- Үй тапсырмасының мазмұнын, көлемін, формасын және орындалу әдістемесін анықтау
- Сабақ қорытындысын шығару әдістерін алдын ала ойластыру
- Тақырып бойынша сыныптан тыс жұмыстарды жоспарлау
- Сабақ барысын талапқа сай толық жоспарлау
Оқу мазмұны және оқушы дербестігін дамыту
Қазіргі білім мазмұнында оқушы қабілеттерін дамыту басты нысанаға айналды. Сондықтан оқушыларға оқулық тапсырмаларын өздігінен орындау, бақылау жүргізу, қарапайым тәжірибе мен эксперимент жасау, мәтін, сызба, сурет, диаграммамен жұмыс істеу, жекеден жалпыны шығару және жалпыны жекелей қолдану сияқты әрекеттерді тұрақты орындату тиімді. Мұндай әдіс-тәсілдер оқушыны іскерлікке, дербестікке баулып, ойына түрткі береді, шығармашылыққа жетелейді және ізденісті күшейтеді.
Кәсіби бағдар берудің негізгі құрамдастары
- Кәсіби ағарту жұмысы
- Кәсіби қызығушылықтар мен қабілеттерді дамыту
- Кәсіби консультациялау
- Әлеуметтік-кәсіптік бейімдеу
Мектепте кәсіптік бағдар беру сынып ішінде ғана емес, сыныптан тыс және жалпымектептік шаралар жүйесі арқылы да іске асырылады.
Жалпымектептік шаралар жүйесі
- 12 жылдық оқытуға көшу кезеңінде қажетті технологиялар мәселесі бойынша мәжіліс өткізу
- Педагогикалық технологиялардың мүмкіндігін талқылауға арналған дөңгелек үстел
- Ақпараттық семинар ұйымдастыру
- Қаланың кәсіптік картасын және кәсіптер каталогын құру
- «Кәсіп және тұлға» тақырыбында оқырмандар конференциясы
- Кәсіптік мерекелерге арналған тақырыптық газеттер шығару
- «Кәсіптер әлемі» кәсіби бағдар беру ойынын өткізу
- «Кәсіптер әлемі» тақырыбында жалпымектептік жиналыс өткізу (түрлі мамандық иелерімен кездесу), құқықбұзушылықтың алдын алу бойынша әңгіме-сұхбат жүргізу
- Қалалық кәсіптер жәрмеңкесіне, жоғары және орта кәсіптік оқу орындарына бару (ашық есік күні аясында)
- Мектеп кітапханасында «Кәсіптер әлемі» бұрышын/парағын ашу
Сабақ түрін таңдауда нені ескеру керек?
Білім беру саласындағы өзгерістер мұғалімнің шығармашылықпен жұмыс істеуіне кең мүмкіндік берді. Дегенмен сабақ түрін таңдауда тақырыптың ерекшелігі мен мазмұнын ескеру қажет: кез келген тақырыпқа «үштік сабақ», «сот сабағы», концерт немесе әдеби монтаж сияқты форматтар бірдей үйлесе бермейді.
Сынып құрамы
Сабақ түрі сыныптағы оқушылардың құрамы мен білім деңгейіне тәуелді. Конференция, пікірталас, пікірсайыс, айтыс сияқты күрделірек сабақтар алдын ала диагностика жүргізілгеннен кейін ғана тиімді өтеді.
Құрылымдық ерекшелік
Дәстүрлі құрылым сақталғанымен, стандартты емес сабақта өткізу формасы өзгереді. Кейбір түрлерінде белгілі кезеңдер толық болмауы мүмкін: мысалы, дәріс немесе «қос/үштік сабақтарда» бағалау кезеңі болмауы ықтимал; ал практикалық немесе семинар сабақтарында жаңа материал өтпеуі мүмкін.
Дебат сабағы: кәсіптік бағдар берудегі мүмкіндігі
Қайталау немесе білімді тексеру типіне жататын сабақтардың әрқайсысының өзіндік құрылымы, ережесі және тәртібі болады. Соның ішінде дебат сабағы кәсіптік бағдар беруде тиімді тәсілдердің бірі ретінде қарастырылады.
Дебат сабағын өткізудің талаптары
- Сабақтың айқын мақсаты болуы
- Ойын/пікірталас тәртібін қатаң сақтау
- Оқушылардың тақырыпты алдын ала толық меңгеруі
- Тақырыптың талас туғызатындай, пікірлер қақтығысын тудыратындай болуы
- Барлық оқушының толық қатысуы
Бұл талаптар сақталмаса, дебат сабағы өз мәнінде өтпейді және күтілетін нәтижені бермейді.
Дебат сабағының мақсаттары
Білімділік
Тақырып бойынша білімді толықтыру және нақтылау.
Дамытушылық
Ойлау мен шығармашылықты дамыту, танымдық белсенділікті арттыру, өзіндік жұмыс пен ой қорытуға дағдыландыру.
Тәрбиелік
Адамгершілікке, еңбексүйгіштікке, ұйымшылдыққа тәрбиелеу және болашақ мамандықты дұрыс таңдауға бағыттау.
Негізгі міндет
Тақырыпты толық меңгерту, қызығушылықты ояту, алынған білімді өмірде қолдануға үйрету және мамандықтар туралы жалпы түсінік қалыптастыру.
Қорытындылай келе, сабақ түрлері өтілетін тақырыптың ерекшелігіне, сынып құрамына, оқушылардың жас ерекшелігі мен білім деңгейіне, сондай-ақ сабақ мақсатына байланысты таңдалады. Дұрыс таңдалған стандартты емес формат кәсіптік бағдар беру жұмысын нәтижелі әрі мәнді етеді.